Leuven: Interesse in geloof en wetenschap controversieel

Gisteravond ben ik thuisgekomen van een bijzonder boeiende conferentie aan de KU Leuven. Dit was werkelijk één van de beste conferenties die ik ooit heb meegemaakt. De lezingen waren stuk voor stuk kwaliteit. En de Belgen hebben werkelijk een flair wat betreft presentatie waar menig Nederlandse hoogleraar nog bij in de leer zou kunnen. Petje af voor de organisatie dus!!

Volgend jaar zullen de lezingen van deze conferentie in een bundel worden gepubliceerd. Het zal een lijvige bundel worden, waarschijnlijk van zo rond de 500 pagina’s. Te zijner tijd zal ik daar wel meer over melden, daar is het nu nog te vroeg voor.

Wat wel een zeer pikant detail van deze conferentie is, is dat de conferentie meteen controversieel was. Hoewel de eerste dag de hoofdlezingen allen van uitgesproken atheïsten afkomstig waren (uitgezonderd Dingemans en de meeste respondenten), bleek op de ochtend van de tweede dag dat deze conferentie in België al tot controverse heeft geleid.

In het “onafhankelijke dagblad” De Morgen van woensdag 23 augustus stond namelijk een artikel van “professor” Jean-Paul Van Bendeghem (Centrum voor Logica en Wetenschapsfilosofie van de Vrije Universiteit Brussel), wat een kwaadaardig en bovendien misleidend karakter droeg. Van Bendeghem is een uitgesproken atheïst van de venijnige soort. Het artikel is misleidend omdat het suggereert dat het congres over creationisme ging – hetgeen helemaal niet het geval was. Intelligent Design was weliswaar één van de gesprekspunten, maar daar is vandaag de dag niet meer onderuit te komen. Het niet bespreken is je ogen sluiten voor iets wat – of je het nu leuk vindt of niet – een onderdeel is geworden van de Westerse samenleving. Het congres was echter in zijn algemeenheid toegespitst op de vraag hoe geloof en weten(schap) zich tot elkaar verhouden.

Maar laat ik niet langer in abstracto blijven! Voor de Nederlandse lezer die geen toegang tot De Morgen heeft, zal ik het artikel van Van Bendeghem in zijn geheel citeren.

Geloof en wetnschap: Een discussie waard?

Jean-Paul Van Bendeghem stelt vragen bij het KU Leuven-congres over het creationisme

Aan de Katholieke Universiteit Leuven is een congres gaande binnen de postacademische vorming met, onder andere, het thema ‘Niet los van God? Geloof en wetenschap’. Het programma ziet er helemaal niet slecht uit. Ik zie Leuvense en Gentse filosofen en theologen van alle levensbeschouwingen en ik zie interessante onderwerpen, met lezingen over de vraag ‘Hoe groot is het verschil tussen mens en dier?’ of over ‘Nieuwe uitdagingen van de wetenschap aan het geloof’. Let wel, ik zie met een zekere verbazing ook deze titels staan: ‘Genesis en de oerknal: twee gescheiden verhalen?’ en ‘Gaat het bij intelligent design om theologie of om natuurwetenschap?’. Een aantal mensen die ik er gisteren over aansprak reageerden verbaasd. Je kunt de inhoud wel raden: “Wat, gaat Leuven de creationistische toer op?” en andere, soms sterker geformuleerde uitspraken. De vraag lijkt mij gerechtvaardigd of we ons zorgen moeten maken. Ik denk van wel.

Mag ik, om te starten, meteen mijn kaarten op tafel gooien in een paar krachtige beweringen? Dit zijn ze:

(a) Ja, ik denk dat wetenschappen en (bepaalde) geloofsovertuigingen of levensbeschouwingen met elkaar te maken hebben,

(b) Neen, ik ben er helemaal niet van overtuigd dat één bepaalde levensbeschouwing een bevoorrechte positie zou hebben,

(c) Discussies, debatten en gesprekken hebben altijd plaats in een context.

De eerste twee uitspraken zou ik omstandig kunnen onderbouwen met wetenschappelijke en filosofische studies, maar ik heb ook een tamelijk direct argument: ik ben een atheïst die meent dat wetenschappen een belangrijke integrerende rol spelen in zijn wereldbeeld en ik ken voldoende ‘serieuze’ gelovigen, in eerste instantie christenen, die hetzelfde beweren. Ik weet dat er heel wat filosofen en andere mensen zijn die menen dat er toch een soort vookeur bestaat. De evolutionaire biologie zou iemand dwingen om atheïst te worden. Wel, ik twijfel daarnaa, zoals ik evenzeer twijfel aan het feit dat de oerknaltheorie ons dwingend naar Genesis leidt. Hieruit volgt voor mij ook dat een colloquium zoals dit in Leuven zin heeft, zeker wanneer gelovigen, agnosten en atheïsten hun zeg kunnen doen. (Ik moet dit wel schrijven aangezien ikzelf in het verleden ook aan dergelijke symposia heb deelgenomen). Tot daar dus geen enkel probleem, wat mij betreft. Het draait om de laatste bewering: discussies gebeuren niet in het luchtledige. Dit klinkt misschien als een triviale bewering, maar het is er wel een met belangrijke gevolgen.

Het loont de moeite om de vraag te stellen waarom uitgerekend op dit of dat moment, op deze of gene plaats en met welke motieven een bepaalde discussie wordt gevoerd. Waarom uitgerekend creationisme en intelligent design ter discussie stellen? Zou men het onderwerp bediscussiëren aan de KU Leuven indien het creationisme geen onrustbarend succes kende in de Verenigde Staten? Ik beweer niet, laat dat duidelijk zijn, dat dit congres betaald zou worden door christelijke Amerikaanse fundamentalisten, maar wel is er daardoor een bepaalde cultuur gecreëerd die dergelijke onderwerpen “respectabel” maakt. Net zoals het in de VS niet gaat om een evenwichtig afwegen van argumenten pro en contra met betrekking tot geloof en wetenschap, maar om geloofsonderricht in het schoolcurriculum binnen te halen, verplicht voor iedereen. Het is niet voor niets dat deze discussies zich vaker afspelen in rechtbanken dan op wetenschappelijke congressen. Het lijkt mij dus zeer zinvol om de vraag te stellen of een bepaalde discussie wel plaats hoeft te hebben. Met de bijkomende gedachte dat elke discussie die plaatsheeft tijd wegneemt van andere, misschien wel belangrijker debatten. Ook vrije meningsuiting vraagt een time management.

Misschien nog belangrijker is de setting van de discussie zelf. Stel dat je wordt gevraagd om mee te spelen in een debat, getiteld ‘Geloof en wetenschap’. Klinkt onschuldig toch? Voor mij niet: je mag mij een pietluttige muggenzifter noemen, maar het simpele feit dat hier enkelvoudige woorden worden gebruikt, kleurt al meteen het gesprek. Is er wel zoiets als ‘het geloof’ of zoiets als ‘de wetenschap’? Ik gebruik deze termen altijd in het meervoud omdat ik meen dat deze dingen in het enkelvoud effectief niet bestaan. Niet alleen dat: het gebruik van het woordje ‘en’ suggereert een gelijkwaardigheid en/of vergelijkbaarheid van beide zaken die er niet noodzakelijk is. Een paar suggestieve voorbeelden: ‘Professoren en mentaal gehandicapten’, ‘Journalisten en lagere levensvormen’. Is de spontane reactie niet terecht verbazing of verontwaardiging? En daarom maak ik mij zorgen: creationisme en ID samen plaatsen met wetenschappen is in mijn idee een miskleun.

Die laatste bewering dient aangetoond te worden, zeer zeker, maar kijk, dit vind ik nu een discussie die de moeite loont om dringend gevoerd te worden.

(Bron: De Morgen, Opinie woensdag 23 augustus 2006, p. 10)

Ik denk dat al Van Bendeghem de moeite zou hebben genomen om bij het congres aanwezig te zijn – hij was er niet en heeft alles van horen zeggen – dat hij een heel ander beeld gekregen zou hebben. Zijn vooringenomenheid is verbijsterend, met name voor een “professor” die logica en wetenschapsfilosofie doceert. Neem nu eens zijn uitspraak “Ik beweer niet, laat dat duidelijk zijn, dat dit congres betaald zou worden door christelijke Amerikaanse fundamentalisten, maar wel is er daardoor een bepaalde cultuur gecreëerd die dergelijke onderwerpen “respectabel” maakt.” Dit insinueert op zijn minst dat creationistische groepen betrokken zouden zijn bij de organisatie van dit congres – hetgeen niet het geval was. Het hele congres werd bekostigd door de deelnemers en geen instantie van buitenaf heeft bijgedragen aan de kosten! Bovendien was de “respectabiliteit” van creationisme en/of ID helemaal geen ve
ronderstelling, maar precies expliciet de vraag die tijdens de lezingen aan de orde kwam.

Een andere fout die Van Bendeghem maakt is dat hij eigenlijk geen debat wil voeren over Intelligent Design en/of creationisme. Je zou dat niet mogen bediscussiëren, omdat er belangrijker zaken zouden zijn. Tuurlijk zijn er belangrijker zaken! De oorlog tussen Libanon en Israël bijvoorbeeld, of de bestrijding van kanker. Tuurlijk is dat zo. Maar dat geldt toch voor alles? Wetenschap zou niet eens bestaan als we altijd zouden toegeven aan die prioriteiten. We zouden niet op de maan hebben gelopen als we toe hadden gegeven aan prioriteiten. En ook de DNA-structuur zouden we nooit geweten hebben als het geld voor dat onderzoek naar Derde Wereldlanden gesluisd zou zijn. Dat kan gewoon niet. Van Bendeghems argument is lulkoek. Ook prioritering moet je altijd zien binnen een context. Creationisme en ID zijn nu eenmaal culturele verschijnselen die (helaas) niet langer meer binnen de grenzen van de Verenigde Staten bestaan. Je kunt ze proberen dood te zwijgen, maar of dat helpt? Nogmaals, als Van Bendeghem de moeite had genomen om aan het congres deel te nemen, had hij de nuances kunnen zien die gelegd werden en had hij de consensus kunnen waarnemen die aanwezig was onder alle sprekers (inclusief de ‘vrienden’ van ID, Van den Brink en Van Woudenberg) dat de Amerikaanse ID-beweging een uitwas is van de ergste soort die bestreden moet worden met alle mogelijke (niet-gewelddadige) middelen.

Als Van Bendeghem de moeite had genomen zich niet door vooroordelen te laten leiden en bij het congres aanwezig te zijn, had hij bovendien kunnen waarnemen dat er helemaal geen consensus was over ‘geloof’ en ‘wetenschap’. De pluraliteit van spreken die Van Bendeghem wil is volgens hem afwezig als je van ‘geloof’ en ‘wetenschap’ spreekt. Dat is dus flauwekul en inderdaad pietluttige muggenzifterij. Bovendien meent hij dat door er zo over te spreken, de indruk wordt gewekt dat de twee vergelijkbaar zijn, hetgeen nog zou moeten worden aangetoond. Opnieuw: Jean-Paul, was dan maar aanwezig geweest, dan had je kunnen vernemen dat tijdens het congres precies die vraag centraal stond, nl. of geloof en wetenschap vergelijkbaar zijn en zo ja, hoe dan. Dan had je niet de baarlijke onzin verkocht waarmee je nu De Morgen belangrijke advertentie-inkomsten onthoudt.

ID is onzin, daar zullen niet veel het niet over eens zijn. Maar er niet over spreken zal er niet voor zorgen dat ID verdwijnt. Het is wel van belang – daar ben ik het met Van Bendeghem eens – dat we een discussie moeten voeren over de vraag of creationisme en ID samen geplaatst moeten worden met wetenschap. Maar dat was precies de vraag waar dit schitterende congres over ging. Maar ja, Van Bendeghem had blijkbaar belangrijker zaken op zijn agenda staan dan een discussie te voeren die dringend gevoerd moet worden. Over time management gesproken…

%d bloggers liken dit: