Verslag lezingen McGrath aan de VU

‘Leren leven met spanningen’

Oxford-theoloog Alister McGrath bezoekt VU

Het protestantisme in de wereld is aan grote veranderingen onderhevig en staat op een keerpunt. Niet langer is het Westen het zwaartepunt, maar er komen nieuwe ontwikkelingen uit Afrika en Azië, en van de Pinkster- en evangelicale bewegingen uit Amerika. Dit is echter volstrekt in overeenstemming met de visie van de Reformatoren. Dat was de boodschap van Alister McGrath, hoogleraar theologie te Oxford, tijdens zijn tweedaags bezoek afgelopen woensdag en donderdag aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

Door Taede Smedes

AMSTERDAM – Een orthodoxe VU student zit met een zware, met goud belegde Bijbel op schoot al helemaal klaar. Een paar stoelen verderop zitten een paar moslimmeisjes nog wat te giechelen. Achter mij zit de EO-presentator Andries Knevel die speciaal voor McGrath naar Amsterdam is gekomen. “Bent u uitgenodigd?” vraagt een student? “Nee, ik heb mezelf uitgenodigd”, antwoordt Knevel in een buitengewoon goeie bui. Dan wordt het stil en neemt Martien Brinkman het woord om Alister McGrath te introduceren – volstrekt overbodig, zo blijkt.

Alister McGrath is een fenomeen. Aan de VU trok hij deze week tot twee keer toe een volle zaal. Zijn vele boeken zijn wereldwijd vertaald en zijn ook in Nederland theologische bestsellers. Maar ook zijn manier van presenteren is verbluffend. Als hij op zijn stoel zit en zijn lezing nog eenmaal doorbladert, doet hij sterk denken aan Mr. Bean, maar eenmaal plaatsgenomen achter de lessenaar komt hij helemaal los. De Oxford-hoogleraar heeft de lezing op papier, maar slaat de bladen automatisch om, vrijwel zonder ernaar te kijken, in een lezing van exact zestig minuten.

In zijn lezing op woensdag ging McGrath ietwat fragmentarisch in op de recente kritiek van de bioloog en atheïst Richard Dawkins. McGrath toonde verrassenderwijs groot respect voor Dawkins, die volgens hem de zere vinger terecht legt op zwakke punten van godsdienst. “Theologen moeten dit boek serieus nemen en met een antwoord komen”, aldus McGrath. “Toch is dat niet het hele verhaal. Ik geloof in een eerlijke dialoog. En in een eerlijke discussie moeten we de zwakke punten van religie onder ogen zien, maar ook de sterke punten erkennen. Is religie slecht voor mensen, zoals Dawkins beweert? Als we naar empirische gegevens kijken, zien we sterke aanwijzingen dat godsdienst een belangrijke factor is in het welzijn van mensen. Ook de heilzame effecten van godsdienst zullen we onder ogen moeten zien.” Dawkins nadruk op het verband tussen religie en geweld, zoals bij zelfmoordterroristen, werd door McGrath sterk genuanceerd. Zo wees hij op onderzoeken die erop wijzen dat religie slechts een van vele factoren is die iemand tot zelfmoordterrorisme kunnen leiden.

McGrath besloot zijn lezing op woensdag met uitdagingen aan het protestantisme. Een toenemende belangstelling voor spiritualiteit, de reductie van godsdienst tot de privésfeer, de leegloop van kerken, de sterke invloed van nieuwe vormen van religiositeit in de migrantenkerken – het zijn voor sommige theologen redenen tot een duister toekomstbeeld voor de gevestigde kerken. McGrath is echter positief. “Het protestantisme is aan het veranderen en zal misschien zelfs verdwijnen, tenzij het zichzelf nauwkeurig aan een zelfonderzoek onderwerpt.”

Donderdagmiddag stond die laatste stelling centraal in zijn uitermate boeiende lezing over het einde van het protestantisme. McGrath gaf in zijn bijzonder sterke lezing aan hoe dynamiek en flexibiliteit al bij de Reformatoren, zoals Luther en Calvijn, een onderdeel was van hun visie op de identiteit van de kerk. “Het Katholicisme had een sterk institutionele en historische visie op wat kerk is: historische en institutionele continuïteit met de oorspronkelijke kerk. Voor Luther en Calvijn staat de Bijbel centraal, die door iedereen geïnterpreteerd kan worden. De Reformatoren verwerpen de institutionele en historische continuïteit. Iedereen kan daarmee een kerk stichten. Ook wij zijn niet geroepen om Luthers of Calvijns theologie te kopiëren, maar om te doen wat zij deden: voortdurend de Bijbel en de traditie opnieuw overdenken vanuit een veranderende culturele situatie.”

Volgens McGrath wordt die reformatorische kerkvisie met name in de negentiende en twintigste eeuw prominent, met name in Amerika. “In Amerika zie je dat iedereen met ondernemingsgeest een kerk kan stichten. Flexibiliteit staat centraal: de cultuur is aan verandering onderhevig en dat vraagt voortdurend om nieuwe interpretatie van de Bijbel. Daarbij vindt wel een explosieve stijging plaats van het aantal afzonderlijke kerkgenootschappen die geen band meer hoeven te hebben met een moederkerk. Het adagium is: Laten we gewoon iets uitproberen en zien of het werkt. Zo niet, dan proberen we wat anders. De inspiratie komt van Paulus: Toets alles en behoud het goede. Het is die pragmatische geest die de toekomst van het protestantisme zal gaan bepalen.”

Het uiteindelijke toekomstbeeld wat McGrath schetst is dat van een versnipperd religieus landschap waarin ieder kerkgenootschap zijn eigen gang gaat. Het enige wat kerkgenootschappen als gemeenschappelijk uitgangspunt hebben, is de Bijbel. Hoewel McGrath niet ongelukkig is met een dergelijk landschap, geeft hij ook toe dat het problematische kanten heeft. “Fragmentatie leidt tot grote interne spanningen binnen het protestantisme, met name als je naar voorbeelden kijkt. Staat de Bijbel toe dat je geld uitleent tegen rente? Sommige orthodoxe protestanten hebben hier nog altijd problemen mee, maar Calvijn stond het toe. Mogen christenen evangeliseren? In de tijd van de Reformatie meende men dat alleen Jezus’ apostelen waren opgeroepen om te evangeliseren. Je ziet in de negentiende eeuw dat het mandaat om het evangelie te verspreiden ook op gewone christenen wordt toegepast. Er zijn veel verschillende meningen en dat roept nu eenmaal spanning op. We zullen daar echter mee moeten leren leven.”

(Een enigszins gewijzigde versie van dit artikel verscheen in het Friesch Dagblad van vrijdag 17 november; klik HIER.)

Advertisements
%d bloggers liken dit: