Einsteins brief over God…

Er is een brief van Einstein opgedoken, die deze week bij Bloomsbury zal worden geveild. De brief heeft al heel wat ophef veroorzaakt, omdat hij – hoe zou het ook anders – gaat over Einsteins ideeën over religie. In de brief schrijft hij:

 

The word God is for me nothing more than the expression and product of human weaknesses, the Bible a collection of honourable, but still primitive legends which are nevertheless pretty childish.

Uiteraard wordt de authenticiteit van deze brief betwijfeld – en ik denk dat er gegronde redenen voor zijn (zie bijvoorbeeld wat Isaacson in zijn biografie van Einstein zegt over Einsteins godsbeeld en zijn Zionisme, wat in schril contrast staat met wat Einstein in deze brief over het volk Israël zegt). Maar zelfs al is de brief authentiek, so what?

Door deze brief wordt Einstein op het forum van Freethinker door Tsjok klakkeloos neergezet als een atheïst, op eenzelfde naïeve manier als ook Dawkins dat in zijn boek doet. Onzin natuurlijk. Zoals Andrew

Brown in zijn commentaar weergeeft (en ook Isaacson in zijn biografie duidelijk maakt), wilde Einstein gewoon niet gevangen worden in één van beide visies: hij nam afstand van zowel atheïsme als theïsme. Einstein dus voor het karretje van atheïsme spannen is net zo naïef en kinderlijk als hem voor het karretje van een theïstische wereldbeschouwing willen spannen. Einstein was diep religieus, maar op zijn eigen aard en wijze die niet zo makkelijk in een hokje te plaatsen valt.

Wat overigens wel interessant is, is dat uit deze brief – als die authentiek is – wel duidelijk wordt waar Einsteins religiositeit tot een eind zou zijn gekomen. Uit de biografie van Isaacson wordt – zoals ook algemeen bekend is – duidelijk dat Einstein grote problemen had met de quantummechanica, die een ontologisch indeterminisme leek te impliceren. Einstein kon dat niet verkroppen en kwam dan ook met slogans als "Der Alte würfelt nicht" (God dobbelt niet) om aan te geven dat hij niet in een indeterministisch wereldbeeld geloofde. Einstein was een Spinozist, iemand die de wereld als strikt deterministisch zag en ontkende dat de mens een vrije wil had.

In deze brief – als die authentiek is – wordt maar weer eens duidelijk dat hier dus voor Einstein een heikel punt zat. Zo schrijft hij:

 

a limited causality is no longer a causality at all, as our wonderful Spinoza recognized with all incision, probably as the first one.

Maar vandaag de dag wordt vrijwel unaniem geaccepteerd dat de quantummechanica onze ideeën over causaliteit zeer sterk ter discussie stelt. Volgens de meeste quantumfysici (zie bijv. de boeken van Brian Greene) is op quantumniveau inderdaad geen causaliteit meer aanwezig. Spinoza had het dus bij het verkeerde eind, en Einstein dus ook. Ik ben benieuwd hoe Einstein, als hij nog geleefd zou hebben, op de recente quantummechanica zou hebben gereageerd…

 

P.s.: Het boek van Isaacson is recentelijk in paperback verschenen en is zeer goedkoop bij Amazon.com te bestellen, zie HIER.

P.p.s. (19.59 uur): Zojuist lees ik op Nu.nl dat de brief verkocht is voor een kwart miljoen euro… Zie HIER.

P.p.p.s. (19 mei): Zojuist zag ik dat ook de New York Times een stukje heeft over de verkoop van de brief, zie HIER. Overbye beschrijft hierin dat de brief niet als een verrassing komt, ook niet voor Einstein-kenners. Ten aanzien van Einsteins vermeende atheïsme, schrijft Overbye:

Trying to distinguish between a personal God and a more cosmic
force, Einstein described himself as an “agnostic” and “not an
atheist,” which he associated with the same intolerance as religious
fanatics. “They are creatures who — in their grudge against the
traditional ‘opium for the people’ — cannot bear the music of the
spheres.”

The problem of God, he said, “is too vast for our limited minds.”

Einstein’s  latest words offer scant comfort to the traditionally faithful.

Nee, Einstein was geen traditioneel gelovige, maar diep religieus was hij wel, waarbij bedacht moet worden dat religieus zijn niet hetzelfde is als in God geloven. Als Einstein bovendien zegt dat de Godsvraag "too vast for our limited minds" is, dan kan ik hem niet anders dan gelijk geven. Het is de houding die iedere theoloog eigen zou moeten zijn en van waaruit iedere theoloog zou moeten werken. Het is bovendien die houding die hem dus onderscheidt van de arrogante atheïsten als Dawkins en Harris. Die willen Einstein graag in hun kamp opnemen, maar dat kan dus alleen door de visie van Einstein diepgaand te vertekenen.

Advertisements
  1. #1 door Jan Riemersma op 16 mei 2008 - 19:18

    Dit tekent Einstein als een echte Spinozist: ook Spinoza meende dat het geloof in de traditionele Joodse God kinderlijk was. Het is immers bekend dat hij een van de eerste exegeten was die heeft aangetoond dat de bijbel niet historisch juist kan zijn? Deze brief zou heel goed authentiek kunnen zijn: Einstein schrijft hier keurig de ideeen van zijn leermeester over. Spinoza moest ook niets hebben van een ‘leven na de dood’ (ook dat was een kinderlijke wens van de mensen).
    Spinoza was overigens zeer religieus.
    Een interessante opmerking maakt Matthew Stewart in zijn vlot leesbare en toch degelijke studie over Spinoza ‘De Ketter en de Hoveling’:
    Voor de zeventiende eeuwse filosfen ging de vraag niet over het bestaan van God, want in die tijd was er geen enkele auteur, zelfs Spinoza niet, die daar expliciet aan twijfelde; het ging over de functie van God. (..) In de Ethica presenteert Spinoza zijn stoutmoedige oplossing voor het kenelijke conflict tussen God en de natuur (..). In Spinoza’s ogen zijn de natuur en God nooit met elkaar in conflict en zullen dat ook nooit zijn simpelweg omdat God de natuur is.
    Wie meent dat dit een atheistische opvatting is, heeft veel uit te leggen. En wie denkt dat Einstein Spinoza niet begrepen heeft, onderschat het onderwijs van vroeger. In die dagen hadden de natuurkundigen nog sjoege van filosfie. (Einstein lijkt beter onderlegd dan de meeste nieuwe atheisten…)

  2. #2 door Simon op 16 mei 2008 - 20:03

    “Stuart Kauffman is the new Spinoza. Reinventing the Sacred is a pedagogical tour de force as well as an uplifting metaphysics for the twenty-first century.” Aldus Owen Flanagan.
    Ik moet het boek van Kauffman nog lezen, maar het is veelbelovend. Misschien wordt het tijd om de Einsteinperiode af te sluiten? Nieuwe eeuw, nieuwe kansen.

  3. #3 door Tsjok45 op 18 mei 2008 - 00:34

    Dit zijn ook Einsteins woorden ;
    “I have repeatedly said that in my opinion the idea of a personal God is a childlike one.”
    — Albert Einstein, to Guy H. Raner Jr., September 28, 1949; from Michael R. Gilmore,
    “Einstein’s God: Just What Did Einstein Believe About God?,” Skeptic, 1997, 5(2):64.
    “I received your letter of June 10th.
    I have never talked to a Jesuit priest in my life and I am astonished by the audacity to tell such lies about me.
    From the viewpoint of a Jesuit priest I am, of course, and have always been an atheist.
    Your counter-arguments seem to me very correct and could hardly be better formulated.
    It is always misleading to use anthropomorphical concepts in dealing with things outside the human sphere—childish analogies.
    We have to admire in humility the beautiful harmony of the structure of this world as far—as we can grasp it. And that is all.”
    — Albert Einstein, to Guy H. Raner Jr., July 2, 1945, in antwoord op het gerucht dat een jezuit erin geslaagd was einstein te bekeren van zijn ” atheisme ”
    Michael R. Gilmore,
    “Einstein’s God: Just What Did Einstein Believe About God?,” Skeptic, 1997, 5(2):62.
    Over de religie (zoals door einstein begrepen- en de moraal
    ( Francis Collins bijvoorbeeld gelooft dat de moraal van ( een) God komt) :
    The religious feeling engendered by experiencing the logical comprehensibility of profound interrelations is of a somewhat different sort from the feeling that one usually calls religious. It is more a feeling of awe at the scheme that is manifested in the material universe.
    It does not lead us to take the step of fashioning a god-like being in our own image-a personage who makes demands of us and who takes an interest in us as individuals.
    There is in this neither a will nor a goal, nor a must, but only sheer being.
    For this reason, people of our type see in morality a purely human matter, albeit the most important in the human sphere.”
    — Albert Einstein, letter to a Rabbi in Chicago; from Albert Einstein the Human Side, Helen Dukas and Banesh Hoffman, eds., Princeton University Press, 1981, pp. 69-70.
    Wat Einstein werkelijk geloofde ?
    Volgens mij ____een “God”die kompleet samenvalt met het begrip heelhal (of oersubstraat/drager van alles ) zelf …
    Zonder om het even ( tot nu toe aantoonbare ) welke antropomorfe intelligentie buiten de onze
    Zonder om het even welke ( tot nu toe aantoonbare ) bewuste ( buitenaardse ) “designer ”
    Einstein’s ( net als die van Spinoza ) God = Natuur ( een synoniem en daarom een kompleet redundant en overbodig concept )
    in al zijn ontzagwekkende glorie .
    Is mijn overtuiging en het opzoeken van citaten ” naif ” of gewoon evenveel waard als de uwe ? …
    U bent trouwens uitgenodigd op Freethinkers om daar eens niet voor de eigen kerk te komen preken ….
    Was Einstein een atheist ?
    1.-het was alleszins een “vrijdenker ” en in het Duitsland waar hij uit afkomstig is was dat hetzelfde….
    2.- In het amerika waar Einstein naartoe vluchte was “atheist” synoniem voor
    communnist , bolsjewiek , imperialistische rus en anti-amerikaans …Dat is ook geschiedenis …
    Atheist is trouwens nog altijd een scheldwoord in “coca cola land ”

  4. #4 door Taede A. Smedes op 18 mei 2008 - 10:40

    Tsjok45,
    Je schrijft U bent trouwens uitgenodigd op Freethinkers om daar eens niet voor de eigen kerk te komen preken ….. Hierop twee reacties: (1) Mijn weblog wordt niet alleen door gelovigen gelezen en becommentarieerd, zie bijvoorbeelde de opmerkingen van Gert Korthof e.d. (2) Ik wil op zich best op het Freethinkers-forum meediscussiëren, maar heb geen zin in scheldkannonnades à la Rereformed, die schrijft: Laat deze heer Smedes maar mooi op dit forum komen om gefileerd te worden. Ik las wat van zijn pennenvruchten en concludeer dat het een aanhanger van het Ezelsfeest is, ook wel de Euthanasie van God, oftewel de hansworstreligie die Nietzsche voorspelde voor de toekomst. Ik kan mijn tijd nuttiger besteden dan met fundamentalistische atheïsten in debat te gaan. Ik ga niet met fundamentalistische christenen in debat omdat die het gelijk al aan hun kant menen te hebben; daar valt gewoon niet mee te praten. Atheïsten als Rereformed zijn even fundamentalistisch in hun atheïsme. Met andere woorden: van een eerlijke discussie is daar geen sprake. Zonde van mijn tijd dus.

  5. #5 door Bart Klink op 19 mei 2008 - 11:57

    Ik denk dat Einstein visie niet ver van die van Dawkins ligt, in tegenstelling tot wat Taede suggereert. De verwarring ontstaat door twee woorden die door Einstein anders worden gebruikt dan vandaag de dag gebruikelijk is.
    Het eerste is het woord “atheïsme”. Einstein zegt geen atheïst te zijn, maar het is duidelijk dat hetgeen hij afwijst de betekenis en de connotatie van dat woord in die tijd was. Hij zag atheïsten namelijk als mensen die “cannot bear the music of the spheres”. Het atheïsme was voor hem dus een heel specifiek soort atheïsme dat blijkbaar in zwang was in zijn tijd. Geen enkele hedendaagse atheïst is deze opvatting toegedaan, zeker iemand als Dawkins niet. Einstein is er heel duidelijk over dat hij niets moet hebben van een persoonlijke God, zoals die van de joden, christenen en moslims dat is. Dat blijkt zowel uit deze brief als uit andere geschriften van hem.
    Het tweede is zijn gebruik van het woord “God”. Ook hier is weer heel duidelijk dat hij dit woord metaforisch gebruikt en het bij hem niets anders betekent dan de kosmische orde. Zijn gebruik van dit woord heeft dan ook niets van doen met de persoonlijke God van als die joden, christenen en moslims, die luistert naar gebeden, zonden vergeeft, wonderen verricht enzovoort. Als Einstein zichzelf religieus noemt, bedoelt hij daar niets anders mee dat hij een geweldig ontzag heeft voor de schoonheid en het mysterie van de kosmos. Ook dit is dus weer heel wat anders dan wat gelovigen bedoelen als ze zichzelf religieus noemen! In de einsteiniaanse zin ben ik als atheïst ook diep religieus, en mensen als Dawkins zeker ook.
    Samenvattend denk ik dat je Einstein een atheïst zou kunnen noemen in de hedendaagse zin van het woord : hij geloofde niet in God (in de gebruikelijke zin des woords). Het feit dat hij het woord God metaforisch gebruikt en zichzelf religieus noemt, doet daar niets aan af als je daarbij in ogenschouw neemt wat hij daarmee bedoelde. Zijn destijdse afwijzing van atheïsme heeft met de destijdse betekenis en connotatie van dit woord te maken.

  6. #6 door Simon op 19 mei 2008 - 14:11

    Bart Klink, wil je zeggen dat atheisten vandaag de dag geen ‘grudge’ meer hebben tegen het traditionele godsgeloof? Dat is niet de indruk die ik van Dawkins cs. heb.

  7. #7 door Tsjok45 op 19 mei 2008 - 21:06

    “….Mijn weblog wordt niet alleen door gelovigen gelezen en becommentarieerd, zie bijvoorbeelde de opmerkingen van Gert Korthof e.d. (2) Ik wil op zich best op het Freethinkers-forum meediscussiëren, maar heb geen zin in scheldkannonnades à la Rereformed…”
    (1)
    Zelfs ik lees uw weblog …ahahaha
    Misschien verdoe ik hier mijn tijd ?
    (2)
    Precies alsof alleen Rereformed op dat
    forum aanwezig is
    Er zijn zelfs mensen aanwezig die U door dik en dun verdedigen …. toch ? O.a. “Theoloog” dat is OOK een fundamentalist allicht waar je je tijd niet wil mee verdoen ? …
    Les excuses sont faites pour s’en servir …
    Wat een teleurstelling , zeg …

  8. #8 door Bart Klink op 19 mei 2008 - 21:16

    Grudge is wrok. Ik denk dat je dat eerder aantreft bij iemand als Maarten ’t Hart dan bij Dawkins c.s. Dawkins is gewoon kritisch jegens religie en uit dat vaak op niet mis te verstane wijze, zeker in het geval van de naïeve/creationistische/fundamentalistische vormen daarvan die (ondanks de moeite van theologen) nog steeds prominent aanwezig zijn in the religieuze en maatschappelijke discours. Ik denk dat Dawkins in zijn bewoording weinig verschilt van Einstein, zeker gezien hetgeen uit deze brief blijkt! Uitdrukkingen als “the expression and product of human weakness”, “primitive legends” en “pretty childish” laten weinig aan de verbeelding over, dunkt me. In dezelfde brief schrijft hij ook (maar dit heeft Taede niet geciteerd): “For me the Jewish religion like all other religions is an incarnation of the most childish superstitions.” (nadruk van mij). Dit zouden zo Dawkins woorden kunnen zijn!

  9. #9 door Simon op 19 mei 2008 - 22:08

    Bart Klink, ik ben het niet helemaal met je eens. Einstein vindt religie kinderlijk bijgeloof, maar Dawkins vindt religie the root of all evil. Dat is nogal wat anders. Einstein gelooft dat er problemen zijn die too vast for our limited minds zijn. Dawkins denkt: “We are trying to understand how we have got a complicated world, and we have an explanation in terms of a slightly simpler world, and we explain that in terms of a slightly simpler world and it all hangs together down to an ultimately simple world.”
    Einstein ziet orde, Dawkins ziet eenvoud. Einstein ziet kinderen, Dawkins ziet monsters. Ik vind het nogal verschillend. Einstein mag van mij best in het rijtje atheisten worden geplaatst, maar de verzameling wordt daarmee toch wel erg bont.

  10. #10 door Jan Riemersma op 20 mei 2008 - 21:32

    Bart klink, ik begrijp het niet: is Einstein volgens jou dan geen pantheist? Of bedoel je dat Dawkins ook een pantheist is? (Of bedoel je dat dawkins God is ;-)?

  11. #11 door Bart Klink op 22 mei 2008 - 11:20

    Simon, The root of all evil is de titel van een televisieprogramma met Dawkins, maar deze titel heeft hij niet zelf gekozen (maar de producer dacht ik). Hij heeft ook aangegeven er niet blij me te zijn en heeft benadrukt dat hij religie niet beschouwt als The root of all evil (zij het wel van veel evil). Ook denk ik niet dat Dawkins meent dat we elk probleem op kunnen lossen. Hij heeft er namelijk als geen ander op gewezen dat onze hersenen geëvolueerd zijn om de alledaagse wereld te begrijpen, niet om de mysteriën van de kwantummechanica en mogelijke meerdere dimensies volledig te doorgronden. Ook hierin denk ik dus dat het verschil tussen Einstein en Dawkins kleiner is dan vaak gedacht wordt. Eenvoud en orde sluiten elkaar niet uit: het is ook een streven van fysici om orde vanuit eenvoud te verklaren en Einstein zelf heeft hier een belangrijke bijdrage aan geleverd.
    Wat Dawkins en Einstein gemeen hebben is het nadrukkelijk afwijzen van het bestaan God (in de gebruikelijke zin des woords) en dit uiten op niet mist te verstane wijze (zoals zeker blijkt uit deze brief).
    Dat atheïsten een bonte verzameling vormen is niets nieuws en is ook te verwachten: immers, het enige dat ze gemeen hebben is dat ze niet geloven in het bestaan van god(en). Daarnaast kunnen ze totaal verschillende opvattingen hebben, wat soms ook het geval is: vergelijk Marx, Sartre, Freud en Dawkins bijvoorbeeld.

  12. #12 door Bart Klink op 22 mei 2008 - 11:28

    Jan, natuurlijk is Dawkins God, en waag het eens om dat in twijfel te trekken! ;-).
    Nee, alle gekheid op een stokje. Einstein was, net als Spinoza, een pantheïst, maar ik denk dat pantheïsme, als je het gaat analyseren, neerkomt op atheïsme. Zeggen dat God gelijk is aan de natuur maakt volgens mij het woord “God” volstrekt redundant. Vervang bij Einstein of Spinoza het woord “God” door “natuur” of “kosmos” en de betekenis van de tekst blijft precies hetzelfde, terwijl je de facto een atheïstische tekst overhoudt.

  13. #13 door Simon op 22 mei 2008 - 14:07

    Bart Klink, bedankt voor je toelichting. In feite zeg je dat mijn beeld van Dawkins niet klopt – ik zal het aanpassen voor zover er nog geen onherstelbare schade is aangericht.
    Overigens zou ik ervoor willen pleiten om pantheisme als separate overuiging in stand te houden naast atheisme en theisme. In welk hokje Einstein gepropt wordt maakt me verder niet zo veel uit.

  14. #14 door Jan Riemersma op 22 mei 2008 - 22:08

    Bart klink, deze lezing is evident strijdig met de opvatting van Spinoza. Spinoza was diep religieus en heeft dit standpunt in zijn correspondentie ook verdedigd. Toegegeven: God is voor Spinoza geen persoon.
    Als Dawkins God is, zie ik mij genoodzaakt atheist te worden 🙂

  15. #15 door Bart Klink op 23 mei 2008 - 10:35

    Simon, ik denk inderdaad dat je beeld van Dawkins (ten dele) onjuist is. Dat deel je met veel van zijn critici trouwens, is mijn ervaring. Vaak wordt een karikatuur van zijn opvattingen aangevallen of focussen zijn critici zich op (mijn inziens) triviale fouten of ongenuanceerdheden in zijn betoog (die er zeker zijn), terwijl ze zijn centrale pointes negeren. Tot die laatste categorie behoort ook John Haught, waarvan ik laatst zijn boek bekritiseerd heb (zie mijn site, onder “Artikelen”).
    Ik ben touwens benieuwd hoeveel boeken jij van Dawkins gelezen hebt en welke dat zijn.
    Ook ben ik erg benieuwd op welke grond jij (en Jan?) pantheïsme en atheïsme in aparte hokjes wilt plaatsen. Volgens mij is pantheïsme namelijk in wezen niets anders dan atheïsme verwoord in een wat meer metaforisch of religieus taalgebruik, “sexed-up atheism” in Dawkins woorden.

  16. #16 door Bart Klink op 23 mei 2008 - 10:36

    Jan, de cruciale vraag is dan natuurlijk: wat versta jij onder “diep religieus”?

  17. #17 door Simon op 23 mei 2008 - 12:05

    Bart, ik heb 2 boeken van Dawkins gelezen: ‘River out of Eden’ (jaja, in het engels) en ‘God als misvatting’. Verder kom je de beste man vaak genoeg tegen op het internet, zowel op youtube als op diverse websites. John Haught heeft m.i. terechte kritiek op de werkwijze en argumenten van de four horsemen. Waar ik vooral van schrik is de mate van intolerantie die mensen als Hitchens, Harris en Dawkins hebben ten opzichte van de andersdenkende medemens. Haught heeft het in zijn boek diverse malen over ambiguïteit. Deze term is voornoemde atheïstische puriteinen volkomen vreemd en dat tekent hun gebrek aan capaciteit om het intellectuele debat te voeren.
    Over pantheïsme: de pantheïst kent aan de natuur een persoonlijk karakter toe. Atheïsme is inhoudsloos.

  18. #18 door Bart Klink op 23 mei 2008 - 14:54

    Simon, mooi dat je in ieder geval twee van zijn boeken gelezen hebt. Eigenlijk is het zonde om vertalingen van hem te lezen omdat het (m.i.) afbreuk doet aan de literaire waarde (die zijn boeken zeker hebben, hij heeft daarvoor ook eens een prijs gekregen), maar dat terzijde. Je bent dan dus wel aardig op de hoogte van zijn opvattingen, misschien afgezien van wat nuanceringen. Hier is trouwens nog een heel recente lezing van hem te beluisteren waarin ook de punten aan de orde komen waarover wij het hier hebben.
    Wat Haught betreft kan ik alleen spreken over zijn laatste boek (“God and the new atheism”). Dat vind ik niet erg sterk, juist omdat hij voorbij gaat aan de centrale pointes van Dawkins c.s., zoals ik laat zien in mijn kritiek op dit boek van hem. Heb je dit gelezen op mijn site? Hitchens ken ik trouwens nauwelijks (ik heb zijn boeken niet gelezen, alleen wat fragmentjes met hem gezien).
    Wat je beschuldiging intolerantie van Dawkins c.s. betreft, verbaas ik me enigszins. Waaruit blijkt dat volgens jou dan? Ze zijn kritisch en hun betogen zijn vaak polemisch, maar ik zie niet in op grond waarvan je ze van intolerantie kunt betichten. Wat willen ze bijvoorbeeld verbieden?
    Ik begrijp ook je punt van ambiguïteit niet zo goed. Wat bedoel je daar precies mee in dezen? Volgens mij is Haughts centrale kritiek dat de ‘nieuwe atheïsten’ een karikaturaal godsbeeld en een verkeerde betekenis van ‘believe’ aanvallen. In mijn review hoop ik te hebben laten zien waarom dit verwijt van Haught onterecht is. Als jij het hier niet mee eens bent, hoor ik het natuurlijk graag.
    Tot slot pantheïsme, dat jij beschouwt als het aan de natuur toekennen van een persoonlijk karakter. Einstein deed dit zeker niet en Spinoza volgens mij ook niet. Beiden waren strikte deterministen en beschouwden het universum dus als een gigantisch complexe machine. Dat laat weinig ruimte over voor een persoonlijk karakter. Dan waren zij dus geen pantheïsten of klopt jouw definitie niet.

  19. #19 door Simon op 23 mei 2008 - 15:54

    Bart, op John Haught kom ik nog terug. Ik heb je bespreking even schuin doorgelezen en zal dat dit weekend met het boek ernaast iets uitgebreider doen en dan proberen de termen intolerantie en ambiguiteit toe te lichten. Het gaat in ieder geval om intolerantie richting ‘geloven’ (als believe without evidence) en ambiguiteit in de betekenis van de slechte en goede aspecten van het wezen ‘mens’ en hoe dat zich verhoudt tot de aanval op religie van de verschillende heren.
    Mijn definitie van pantheisme is niet zo belangrijk. Elke definitie van pantheisme behalve ‘pantheisme = atheisme’ impliceert dat pantheisme in een ander hokje dan atheisme past. Daarbij: ik ken Spinoza en Einstein niet goed genoeg om te bepalen of ze aan mijn definitie voldoen. Op http://www.despinoza.nl lees ik: “Wat betreft de opmerking over Spinoza’s filosofie als pantheïsme: door velen wordt die mening niet gedeeld. Pantheïsme gaat samen met een personificatie van het Godsbeeld die absoluut niet bij Spinoza past.” Je zou dus wel eens gelijk kunnen hebben dat Spinoza geen pantheist was. Einstein zou wellicht beter tot de agnosten kunnen worden gerekend (of is agnosticisme latent atheisme :-)?)

  20. #20 door Simon op 26 mei 2008 - 19:58

    Bart, wat John Haught betreft: als Dawkins, Harris en Hitchens zich richten tegen de ‘gemiddelde’ (amerikaanse fundamentalistische) gelovige, dan had John Haught inderdaad niet de moeite hoeven doen om zijn boekje te schrijven.
    John Haught stelt niet dat theologie het doel heeft om religieuze claims te rechtvaardigen. In die zin handelt theologie dus niet over ‘believe without evidence’, maar over de wijze waarop de mens tot het diepst van zijn wezen geraakt wordt. Theologie handelt over de antropocentrische beleving van God en binnen het christendom ook over hoe de Bijbel en Jezus daarin tot ons spreken.
    De betekenis van intolerantie ontleen ik aan Paul Cliteur: ‘Tolerantie is het gedogen van meningen (of gedrag waarin een mening tot uitdrukking wordt gebracht) die men afkeurt en die men wel zou kúnnen verbieden.’(1)
    De nieuwe atheisten gedogen de meningen van de gelovigen niet. Harris schrijft: “[the] very idea of religious tolerance is one of the principal forces driving us to the abyss”. (Haught, pag. 9). Dawkins verafschuwt de ‘accomodation (…) toward the existence of faith’ (Haught, pag. 10).
    Over ambiguïteit kan ik kort zijn: mensen kunnen goed en kwaad doen. De lijn kan niet worden getrokken tussen religie en rede, zoals de nieuwe atheisten stellen. De morele pieken waar Dawkins, Harris en Hitchens op balanceren zijn niet gemeengoed in de afwezigheid van religie. Elke kritiek op wangedrag binnen religies zou met die erkenning moeten beginnen. Nu zijn de aantijgingen gewoon losse flodders uit de kokers van gefrustreerde enkelingen.
    (1) Uit het essay van Paul Cliteur in ‘De lege tolerantie’, M. van Hooven (red), 2001.

  21. #21 door Bart Klink op 4 juni 2008 - 23:34

    Simon, je beschrijving van theologie vind ik interessant: het handelt over “de wijze waarop de mens tot het diepst van zijn wezen geraakt wordt”. Iets dergelijks beweert Haught ook, maar dit heeft weinig (meer) van doen met letterlijke en oorspronkelijke betekenis van het woord: godgeleerdheid. Sterker nog: volgens deze definitie hoeft theologie niet eens wat met god(en) te maken te hebben, daar ook een atheïst een wijze heeft waarop hij tot in het diepst van zijn wezen geraakt wordt.
    Ook schrijf je: “Theologie handelt over de antropocentrische beleving van God en binnen het christendom ook over hoe de Bijbel en Jezus daarin tot ons spreken.”
    Hiermee zijn volgens mij twee problemen:
    1) Als het slechts gaat over de beleving van God (zonder verdere rechtvaardiging van die beleving), kun je dat net zo goed overlaten aan de sociologen, psychologen en antropologen. Wat is de meerwaarde van theologie dan?
    2) Als de theologie handelt over de Bijbel en Jezus, liggen daar bepaalde aannames aan ten grondslag (de Bijbel is een openbaring Gods, Jezus=God enz.). Deze moet je echter eerst rechtvaardiging (anders komt het neer op “believe without evidence”), waardoor je toch niet om een rechtvaardiging heen komt.
    Daarnaast heb ik een groot probleem met theologie als wetenschappelijke discipline. De theoloog staat namelijk voor een dilemma: of hij gaat godgeleerdheid bedrijven, maar ik zie niet in hoe je dat op een wetenschappelijke manier* kunt doen, of hij gaat godsdienstwetenschap bedrijven, maar dat kun je dat net zo goed aan de sociologen/antropologen/historici/taalkundigen overlaten, wat theologie als wetenschappelijke discipline overbodig maakt.
    Wat de vermeende intolerantie van Harris en Dawkins betreft, vind ik intolerantie een te sterk woord. Ze spreken duidelijk hun afkeur ergens over uit, maar ze willen het nergens verbieden (en gedogen het dus!). Ze zouden intolerant worden als ze bijvoorbeeld religie zouden willen verbieden of gelovige wetenschappers de toegang tot universiteiten zouden willen weigeren. Hiervan is echter geenszins sprake.
    Wat de relatie tussen morele verwerpelijkheid en religie betreft kan ik deels met je meegaan: ik denk dat Dawkijns c.s. dat verband te sterk maken (en het verband tussen het morele goedkeurenswaardige en religie te zwak maken). Dit is echter een hele complexe kwestie die een aparte discussie op zichzelf is.
    * Het opstellen van toetsbare hypothese en die vervolgens toetsen aan een in de discipline algemeen geaccepteerd waarheidscriterium.

  22. #22 door Simon op 5 juni 2008 - 12:05

    Bart Klink, je opmerking “als de theologie handelt over de Bijbel en Jezus, liggen daar bepaalde aannames aan ten grondslag (de Bijbel is een openbaring Gods, Jezus=God enz)” is onzin. De christelijke theologie vindt haar rechtvaardiging in het feit dat de Bijbel en Jezus tot mensen spreken en de kracht hebben om levens te veranderen. De theoloog plaatst die gebeurtenissen en het spreken daarover in de context van de antropologie, sociologie, natuurwetenschappen etc. Theologie is daarmee de moeder van alle wetenschappen.
    Verder zou het sympathiek zijn om Dawkins c.s. niet intolerant te noemen, maar ik vind de analyse van Haught op dit punt meer recht doen aan de recente atheistische stemmingmakerij. Dawkins c.s. willen het wetenschappelijke wereldbeeld tot gemeengoed verheffen en alle andere overtuigingen op en een intellectueel zijspoor zetten. Deze proclamatie van de alleenheerschappij van de rede als zijnde solo scientissimo* is achterhaald en intolerant.
    *zelfbedachte term, waarvan de strekking hopelijk duidelijk is 🙂

%d bloggers liken dit: