Recensie Francis Schaeffer: Ware Wijsheid

Review van Francis Schaeffer, Ware Wijsheid: Bijbelse analyse van het moderne denken. Kok Voorhoeve 2008, ISBN 978-90-297-1869-1, 137p. €12,50.

Francis Schaeffer (1912-1984) was een zeer invloedrijke en controversiële Amerikaanse evangelicaal-fundamentalist. Hij is een van de founding fathers van het zogenaamde “Dominionism”, de beweging van evangelicaal-fundamentalistische gelovigen die de seculiere samenleving door middel van politieke invloed probeert te transformeren naar een religieus ideaal (meestal een theocratie). Oorspronkelijk is het Dominionisme geïnspireerd door de VU-oprichter Abraham Kuyper, en Schaeffer was dan ook een fan van Kuyper (hij noemt de VU één keer in dit boek). Schaeffer is bovendien de geestelijke vader van Nancy Pearcey (die bij Schaeffer heeft gestudeerd), en die met haar Total Truth (Crossway Books 2004) Intelligent Design als de strategie aankondigt om Amerika tot een theocratie om te vormen. ID is zo een onderdeel geworden van het Dominionism (hoewel niet iedere aanhanger van ID ook een Dominionist is).

In het zojuist verschenen boek Ware wijsheid: Bijbelse analyse van het moderne denken (Kok Voorhoeve 2008), dat oorspronkelijk onder de titel Escape from Reason al in 1968 (bij de InterVarsity Press) verscheen, geeft Schaeffer een analyse van hoe het Westerse denken zich sinds de Middeleeuwen heeft ontwikkeld en waarin hij de Moderniteit lijnrecht tegenover de Bijbel plaatst. Alle grote filosofen komen voorbij, maar ook de theologie van bijvoorbeeld Karl Barth krijgt er van Schaeffer flink van langs als een theologie die Gods boodschap verkwanselt. Het boek is goed vertaalt en leest vlot. Wie echter weinig kennis heeft van de Westerse filosofie, zal niet alles kunnen volgen, want Schaeffer veronderstelt nogal wat voorkennis.

De rode draad: Vanuit het Thomistische onderscheid tussen natuur en genade betoogt Schaeffer dat in de Moderniteit – na de Reformatie – de natuur de genade langzaam heeft opgegeten. Dat geldt niet alleen voor de filosofie, maar ook voor de theologie. Ten tijde van de Moderniteit wordt religieus geloof langzaam irrationeel terwijl rationaliteit gelijk komt te staan aan atheïsme. En de liberale theologie accepteert dit onderscheid, zoals bij de (jaren ’60) God-is-dood-theologie.

Toch heeft de mens behoefte aan iets absoluuts, zo stelt Schaeffer onder verwijzing naar moderne literatuur en kunst, die de leegheid van het bestaan verbeelden en verwoorden. En toch, alleen een vasthouden aan de Reformatorische visie op de Schriften – waarin de Bijbel kennis van God en van de natuur verschaft en waarin geen enkel aspect van natuur, mens en samenleving autonomie heeft maar onder Gods wet staat – kan de existentiële zekerheid bieden die de nihilistische en onvrije moderne mens zoekt. Aldus Schaeffer.

Het grote punt bij Schaeffer is autonomie. Juist het onderscheid tussen natuur en genade heeft de voorwaarden geschapen om delen van de werkelijkheid autonomie te geven en los te knippen van Gods werkelijkheid. Volgens Schaeffers lezing van de Bijbel is niets in de werkelijkheid autonoom, maar is God Heer van alles en heerser over alles. Zo schrijft Schaeffer: “Ik heb het mis of ben in de war als ik zing over Christus’ heerschappij en tegelijk probeer terreinen van mijn eigen leven autonoom te houden. … Elke vorm van autonomie is verkeerd.” (122) Wie goed leest, merkt dat Schaeffer hier impliciet pleit voor een radicale verwerping van de scheiding van kerk en staat en voor een theocratisch maatschappijmodel.

Als een moslim een boek als dit zou schrijven, zou het door de politiek worden veroordeeld. Hoe moeten we dit boek, van christelijke signatuur dan beoordelen? Ik denk precies gelijk: als radicalistisch, opruiend fundamentalisme van christelijke zijde verpakt in fluweelzachte woorden…

Advertisements

, ,

  1. #1 door Simon op 1 juli 2008 - 10:38

    Taede, een vraag die mij bezighoud: waarom wordt dit boek hier (in Nederland) en nu (anno 2008) weer uitgegeven? Is er een hernieuwde belangstelling voor deze tak van sport?
    Wat Schaeffer helemaal lijkt te missen is dat de autonomie (van de mens) kenmerkend is voor de (traditionele) christelijke theologie! En bovendien: Jezus zelf pleit in verschillende bewoordingen voor de scheiding van kerk en staat. Heeft Schaeffer dan niets geleerd van de geschiedenis het Vaticaan? Karl Barth had gelijk: de boodschap van de Bijbel staat loodrecht op het menselijke bestaan; het staat nooit in het verlengde ervan. Schaeffer kan best kritiek uiten op de moderniteit, maar dat kan nooit los staan van de kritiek die hij moet hebben op het christendom. Goed dat je hier aandacht aan besteedt, Taede!

  2. #2 door Taede A. Smedes op 1 juli 2008 - 10:48

    Hallo Simon,
    Ik heb geen idee waarom dit boek juist nu wordt uitgegeven. Blijkbaar hebben de mensen bij Kok Voorhoeve iets geroken wat hen tot de conclusie bracht dat het juist nu goed is dit boek uit te brengen. Misschien is de uitgave van het boek met name getriggerd door de schrijfsels van moderne (atheïstische) predikanten en liberale theologen (waar ik vermoedelijk ook onder val), waar Schaeffer (en veel orthodoxe gelovigen in NL) niets van moeten hebben.
    Wat betreft je laatste zinnen: Schaeffer heeft enorm veel kritiek op het christendom. Hij begint bij Thomas van Aquino, wie hij al de schuld geeft van het uit elkaar halen van natuur en genade. Hoewel Thomas een continuïteit tussen natuur en genade veronderstelde, zag hij wel dat bepaalde elementen in ons menselijk bestaan autonoom, zoals het menselijk intellect en daarmee de filosofie. Bij Thomas gaat het dus al mis. Of vóór Thomas alles zoveel beter was, schrijft Schaeffer niet. In ieder geval is duidelijk dat de Reformatoren, en dan met name Calvijn, het volgens Schaeffer bij het juist eind hadden. Sola fide en Sola scriptura, dat is waar het om zou moeten draaien. Schaeffer gaat zelfs zover te zeggen dat het Sola Scriptura centraal staat in de christelijke theologie:
    “Christenen moeten nu goed opletten. De Reformatie zei ‘alleen door de Schrift’ en niet ‘de openbaring van God in Christus alleen’. Als je niet de kijk op de Schriften hebt die de reformatoren hadden, heb je echt geen inhoud voor het woord ‘Christus’, en dat is het geval binnen de moderne trend in de theologie. Moderne theologie gebruikt het woord zonder inhoud, omdat Christus is losgesneden van de Schriften. De Reformatie volgde het onderwijs van Christus zelf door de openbaring die Christus van God gaf te verbinden aan de openbaring van de geschreven Schriften.” (p. 31)

  3. #3 door Simon op 1 juli 2008 - 11:39

    Taede, Schaeffer heeft kritiek op de integratie van moderniteit in het christendom, niet op het christendom zelf! Wat ik bedoel is: hij denkt dat er een waar christendom bestaat, ontstaan in de reformatie, en die middels doorgaande reformatie zou moeten leiden tot een theocratie. Hij zou moeten inzien dat de boodschap van de Bijbel o.a. is dat een (christelijke) theocratie een illusie is*, juist omdat mensen autonoom zijn. Omdat hij dat niet inziet, is zijn roep om een theocratie een gevaarlijke, fundamentalistische gedachte.
    *De scherpste kritiek op het christendom vind je in de Bijbel zelf…

  4. #4 door gert korthof op 2 juli 2008 - 09:29

    Theocratie: is een paradoxaal woord: God regeert. Maar God is toch al de baas over het universum? Moet hij wachten totdat christenen de baas op aarde worden? Moet God wachten tot de dood van de laatste atheist? Theocreatie betekent dus gewoon dat christenen en andere religieuzen de baas willen zijn in een land, dus dat land regeren volgens hun eigen politieke opvattingen. Ze gebruiken het woord ‘theocreatie’ om hun eigen politiek idealen te verhullen. Ze gebruiken het woord ‘god’ als dekmantel.

  5. #5 door gert korthof op 2 juli 2008 - 09:36

    ‘Theocratie’ lijkt mij de grootst denkbare schending van de scheiding van kerk en staat.

  6. #6 door Taede A. Smedes op 2 juli 2008 - 09:42

    Gert, in een theocratie bestaat er geen scheiding tussen kerk en staat. Een islamitische samenleving, die geregeerd wordt door de Sharia, is in zekere zin een theocratie. Maar inderdaad, in een cultuur die geseculariseerd is, en waar een scheiding tussen kerk en staat is doorgevoerd, is een theocratie een schending van die status quo.
    En of “God” als dekmantel gebruikt wordt om de eigen idealen politiek te verwezenlijken – tsja, geldt dat niet eigenlijk ook voor “vrijheid” (liberale partijen zoals VVD), “gelijkheid”, en vele andere ideologisch-te-laden begrippen?
    Bovendien denk ik dat Rouvoet c.s. niet bewust “God” als dekmantel gebruiken, maar wel degelijk denken God te gehoorzamen en met hun manier van politiek-bedrijven Gods Wil te doen. Hoe je dergelijke ideeën dus waardeert, hangt ervan af aan welke kant van de scheidingslijn je staat…

  7. #7 door Gerdien de Jong op 4 juli 2008 - 18:58

    De ChristenUnie hangt met zoveel woorden het adagio van Groen van Prinsterer “Tegen de Revolutie het Evangelie” aan. De CU is heel goed in betuttelen, en anti individuele vrijheid – zie laatste oproer. Schaeffer had indertijd veel aandacht op de EO.
    De vraag is of er kringen zijn die Schaeffer nog steeds als een moderne profeet zien, en of zij zich bewust zijn van de anti-democratische grondslag van zijn visie.

%d bloggers liken dit: