Wat is theologie?

Veel mensen hebben maar rare ideeën over wat theologie is. Hieronder leg ik kort uit wat de meeste theologen onder “theologie” verstaan.

Etymologisch

Als ik Van Dale’s etymologisch woordenboek erbij pak, dan vind ik de volgende omschrijving: theologie komt van theos [god] + -logie. Als ik vervolgens kijk waar “-logie” vandaan komt, dan vind ik: “achtervoegsel met de betekenis ‘verhandeling, theorie, wetenschap’“, afkomstig van het griekse -logia [woord, verhandeling], of logos [woord, leer] van legein [spreken, verklaren]”. Theologie houdt zich dus bezig met het (menselijk) spreken over God.

Maar gaat theologie dan niet over God? Ja en nee. God is niet direct voorwerp van onderzoek, omdat God niet bestudeerd kan worden zoals een tafel, de aarde (object van de geologie) of een levend organisme (studieobject van de biologie). God is dus geen object van onderzoek. Wel kan bestudeerd worden wat over God gezegd wordt, en dat is precies wat de theologie doet.

Een theologische omschrijving

Een theoloog als Gijsbert van den Brink (in Een publieke zaak: Theologie tussen geloof en wetenschap, Zoetermeer: Meinema 2004) schrijft dan ook:

“In het onderstaande willen we theologie dan ook opvatten op een wijze die de waarheidsvraag niet systematisch buitensluit, namelijk in de letterlijke betekenis van een logos opstellen over theos, dus, vrij vertaald: ‘verantwoord spreken over God’. Dit is ook precies de klassieke betekenis waarin de theologia eeuwenlang als discipline – in de middeleeuwen zelfs als ‘koningin der wetenschappen’- aan allerlei universiteiten is gedoceerd en bestudeerd. Dit theologiebegrip staat wat mij betreft dicht bij de notie van geloof in God die we in het onderstaande ook zullen gebruiken. Sommigen zien allerlei cruciale verschillen tussen beide, en verschil is er zeker, maar dat moet niet overdreven worden: theologie in de hier bedoelde zin is de systematische doordenking, of eventueel de rationele reconstructie van geloof in God.” (p. 199)

Van den Brink legt hier weliswaar een tamelijk goede definitie van ‘theologie’ op tafel, maar geeft ook een eigen invulling, namelijk door de waarheidsvraag ter sprake te brengen. Dit betekent dat hij de vraag ‘Klopt het wat we over God zeggen? Is wat gelovigen over God zeggen waar?’ ook betrekt in zijn theologische reflectie. Vandaar zijn definitie van theologie als verantwoord spreken over God. Dit betekent echter dat er een normatief element wordt binnengebracht. Dit is niet voor iedere theoloog even vanzelfsprekend. Veel theologen laten de waarheidsvraag buiten beschouwing of zetten die tenminste tussen haakjes. Theologie kan bestaan zonder de waarheidsvraag te stellen.

Theologie ‘wetenschap van God’?

Theologie opgevat als ‘godgeleerdheid’ heeft dus niet God zelf als onderzoeksobject. Theologie is hooguit ‘wetenschap van God’ in zoverre het een reconstructie geeft van een godsconcept (maar geen reconstructie van God!) die geloofsuitspraken over God als uitgangspunt neemt. Theologie bestudeert dus het godsconcept (= onderzoeksobject) zoals dat uit geloofsuitspraken naar voren komt. Je kunt dat godsconcept vanuit verschillende invalshoeken bekijken: sociologisch, psychologisch, historisch, filologisch, linguïstisch, wijsgerig, en zelfs evolutionair (Barrett, Boyer, Atran, etc. – hoewel het geen theologen zijn!). Al deze wetenschappen leveren gegevens over hoe over God of goden gesproken wordt. Iedere godsdienst heeft dus een eigen theologie omdat in iedere godsdienst op eigen wijze over God (of, zoals in het boeddhisme, over de afwezigheid van God/goden) wordt gesproken.

De systematisch theoloog probeert een ordening en structuur in de resultaten van deze wetenschappelijke onderzoekingen te ontdekken of eventueel aan te brengen. De godsdienstfilosoof kan onderzoeken hoe geloofsuitspraken en religieuze claims zich verhouden tot andere, niet-religieuze uitspraken en claims. In mijn werk combineer ik de methodes van de systematische theologie en die van de godsdienstwijsbegeerte.

‘Theologie’ is dus de verzamelnaam van een veelheid aan subdisciplines die gemeenschappelijk hebben dat ze de verschillende aspecten van het gelovig spreken over God bestuderen. Als je dus theologie gaat studeren, krijg je dus een overzicht van de resultaten van al deze benaderingen. Je kunt je vervolgens tijdens je studie gaan specialiseren. Mijn specialisatie was godsdienstwijsbegeerte en systematische theologie. Maar anderen gaan bijvoorbeeld richting bijbelwetenschappen of kerkgeschiedenis, of interreligieuze dialoog, of godsdienstpsychologie.

Geen reductie van de theologie

Sommigen menen dat theologie als zelfstandige universitaire studie zou kunnen verdwijnen om op te gaan in kunstgeschiedenis, sociologie, psychologie, etc. Nu is het zo dat binnen bijvoorbeeld kunstgeschiedenis religieuze motieven bestudeerd worden. Echter, er wordt dan louter vanuit een kunsthistorisch en functioneel perspectief naar de rol van religie gekeken. Dat is een reductie, hoewel in het geval van kunstgeschiedenis zeker een valide reductie. Theologie heeft echter een bredere focus. Je kunt dus theologie niet reduceren tot kunstgeschiedenis of sociologie.

Hoort theologie aan de universiteit thuis? Veel mensen menen van niet. Je kunt hier veel over zeggen, en dat ga ik niet doen. Ik zeg alleen dit: als religie zo’n belangrijk onderdeel van onze cultuur is en momenteel weer zo’n grote rol speelt in de samenleving, kun je dan een systematische bestudering van religie zoals die in de theologie plaatsvindt missen? Mij dunkt van niet. Theologie heeft m.i. dus wel degelijk bestaansrecht aan de universiteit.

Verschillende foci

Bovendien kun je theologie vanuit verschillende foci beoefenen. Om twee voorbeelden te noemen: Zo is er ‘feministische theologie’ die zich vooral bezighoudt met de visie op en de rol van vrouwen in religie. ‘Bevrijdingstheologie’ richt(te) zich op de rol van geloof bij onderdrukte minderheden in ontwikkelingslanden.

Beroepsperspectief?

Verder hoef je met theologie niet alleen predikant te worden. Je kunt ook de politiek in (Mirjam Sterk), of de filosofie (bijv. Hans Achterhuis), of journalistiek (Jakobine Geel), of je kunt het journaal (Pia Dijkstra) of zelfs spelletjesprogramma’s gaan presenteren (Rik Torfs, hoogleraar aan de Fac. Theologie van de KU Leuven en bekende tv-persoonlijkheid in België).

P.s.: gaan geloof en theologie alleen over de Bijbel?

Nog een misverstandje moet ik aankaarten: gaat theologie alleen over de Bijbel? Vaak wordt het zo voorgesteld alsof gelovigen alleen de Bijbel als leidraad voor het geloofsleven nemen. Dat is uiteraard niet het geval – dit is een versimpeling die helaas door atheïsten als Dawkins etc. wordt bevorderd. Weliswaar kent het protestantisme het principe van sola scriptura, maar in de praktijk komt het erop neer dat gelovigen zowel de Bijbel als ook de christelijke traditie als uitgangspunt en bron van geloof nemen.

Wat in de traditie over God is geschreven en gezegd – o.a. door de kerkvaders, maar ook door Luther, Calvijn, Pannenberg, Moltmann, Ratzinger, etc. – beperkt zich niet tot de Bijbel, maar is een interne dialoog tussen theologen onderling. Zo komt bijvoorbeeld de Triniteitsleer niet voor in de Bijbel; het is een doctrine die door latere theologen op basis van bijbelse uitspraken is geconstrueerd. Niettemin wordt de Triniteitsleer als een onmisbaar onderdeel van de christelijke traditie gezien. In het christelijk geloof gaat het dus over veel meer dan alleen o
ver de Bijbel. Geloof proberen te bestrijden door bijv. te laten zien dat bepaalde bijbelse uitspraken niet kloppen o.i.d. is dus een naïeve strategie die simpelweg niet werkt.

Verdere bronnen

Zie verder ook het Nederlandse wikipedia-artikel over theologie: http://nl.wikipedia.org/wiki/Theologie.

En de uitgebreide website van de KU Leuven: http://www.kuleuven.be/thomas/godsdienstwetenschappen_studeren/.

Advertisements
  1. #1 door Martin op 7 november 2008 - 15:50

    Mooie foto, Taede.
    Vanwege de kunst en de muziek (!) zou ik bijna religieus worden. Wir rufen Dir im Grabe zu, ruhe sanft, sanfte Ruh’ ; ik moet nu al slikken.

%d bloggers liken dit: