Darwins theorie is een verrijking voor de theologie

Ter gelegenheid van de 200ste verjaardag van Charles Darwin…

Vandaag is het precies 200 jaar geleden dat Charles Darwin het licht zag. Darwin zou de grondlegger van de evolutietheorie en daarmee van de hedendaagse biologie worden. Maar het is niet te ontkennen dat Darwins evolutietheorie ook een enorme impact heeft gehad op de cultuur, op het wereldbeeld, en daarmee ook op de christelijke theologie. Het is een invloed geweest, die vanuit het perspectief van de eenentwintigste-eeuwse theologie een verrijking mag worden genoemd.

Zoals duidelijk wordt uit de allereerste reacties van theologen na de verschijning van Darwins Origin of Species, werd Darwins theorie op tenminste twee manieren geïnterpreteerd.

1. Als een theorie die op wetenschappelijke wijze de progressie, de vooruitgang van de wereld beschreef. De mens werd daarin toch nog gezien als kroon op de schepping met het oog waarop God de wereld geschapen had. Dit idee is vandaag de dag vrijwel door veruit de meeste theologen volledig verlaten.

2. Als een theorie die geheel in lijn met de toen geldende intuïties beschreef hoe de wereld in wording is. Het statische wereldbeeld van de Middeleeuwen werd steeds meer gezien als niet langer passend bij de werkelijkheidsbeleving van gelovigen. Darwins theorie dynamiseerde het wereldbeeld door een wereld voor te stellen die vanaf het allereerste begin voortdurend in wording is. En wording wil ook zeggen: er is verandering en er ontstaan nieuwe dingen. Het heelal is dus niet slechts het herkauwen van oude zaken, maar er ontstaan dingen die er nog nooit geweest zijn.

Met name dat tweede aspect – van de dynamisering van wereld en wereldbeeld – is cruciaal gebleken, in die zin dat vandaag de dag geen fatsoenlijke theoloog erover zal denken om terug te gaan naar een wereldbeeld van statische, onveranderlijke essenties. De wereld is in wording en is theologisch te beschrijven als partner van God die ook aan God iets doet. God leert van de wording van de wereld. God en wereld interageren dus, zijn samen opgenomen in een kosmisch wordingsproces.

Hieruit wordt al duidelijk dat de evolutietheorie ook een enorme impact heeft gehad op het godsbeeld. Niet langer wordt geaccepteerd dat God af en toe ingrijpt in de werkelijkheid. Nee, God heeft vrijwillig zijn almacht ingeperkt, laat ruimte voor de schepping, geeft een eigen integriteit en autonomie aan de wereld.

Daarmee wordt langzaam afstand genomen van het heersersbeeld van God als kosmische heerser, die de wereld uiteindelijk overheerst, in zijn macht houdt, en dwingt te gehoorzamen in de richting van het doel dat God voor ogen heeft. In plaats daarvan is het beeld ontstaan van God als partner van de schepping. Connotaties van almacht en overheersing worden verruild voor vrijheid, solidariteit en mede-schepperschap. Het idee van een rigide plan dat God met de wereld heeft en dat koste wat kost moet worden doorgezet, is verruild voor een God die improviseert wanneer de wereld onvoorzien anders reageert. Dit vraagt wel dat een heel aantal theologische noties opnieuw moeten worden doordacht en wellicht geherformuleerd (ik denk bijvoorbeeld aan de notie van “voorbeschikking”), maar dat is eigen aan het theologisch bedrijf.

Ik denk dus dat Darwins evolutietheorie niet alleen invloed op het wereldbeeld en op de theologie heeft gehad en nog heeft, maar dat die invloed duidelijk een verrijking van de theologie heeft betekend. Die verrijking bestaat erin dat de theologie – en dan met name het theologisch denken over de wereld en over de relatie tussen God en wereld – gedynamiseerd en geëgaliseerd wordt. Het middeleeuwse hiërarchische wereldbeeld is daarmee ter ziele.

Ik denk niet dat theologen vandaag de dag nog terug zouden moeten willen naar het statische, hiërarchische en essentialistische wereldbeeld van voor Darwin. Christelijk geloof dat oog heeft voor de toekomst kan niet meer om evolutie heen. Als eenentwintigste-eeuwse theoloog groet en dank ik Darwin voor de stimulerende en dynamiserende invloed die zijn theorie op geloof en theologie gehad heeft en nog tot in de verre toekomst zal hebben.

Advertisements
  1. #1 door Gerdien op 12 februari 2009 - 10:48

    Het gaat niet over theologie, maar toch:
    http://www.nature.com/news/2009/090210/full/457772b.html
    Overigens, ik vind dit een erg goed stuk.

  2. #2 door möök op 12 februari 2009 - 11:02

    Ik ben een warm pleitbezorger van de ‘crealutie’. Ofwel, de gecreërde evolutie.

  3. #3 door Jona op 12 februari 2009 - 22:29

    Ook in de Standaard hebben ze deze week aandacht voor God & Evolutie.
    http://destandaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=4I26DR5L&word=luk+sanders

  4. #5 door alan op 22 februari 2009 - 20:32

    Taede,
    Soms heb ik de indruk dat je iets te hard je best doet om Darwin te propageren, alsof je kost wat kost als theoloog serieus genomen wil worden door een bepaalde wetenschappelijke gemeenschap.
    Dat de wereld rond de zon draait en de aarde niet plat is, daar zijn ondertussen overweldigende en overtuigende wetenschappelijke bewijzen voor. Volgens mij is dat toch een stuk minder met Darwin’s theorie, hoe solide ook. Vooral de totale afwezigheid van enige doeloorzaak (het is allemaal puur toeval – het grote struikelblok voor de ID-ers)kan altijd nog niet echt hard gemaakt worden door de Darwinsten, hoe men het ook draait of keert.
    Het argument dat de talloze voorbeelden van slecht ontwerp aantonen dat God dan toch wel een prutser moet zijn (dus hij heeft er niets mee te maken), is volgens mij niet echt overtuigend (Misschien is het wel een God die improviseert, die leert van de wording van de wereld, zoals je hierboven schrijft). Het is een beetje hetzelfde soort argument als het bestaan van het kwaad als bewijs dat God niet bestaat.
    Dat Darwinistische evolutie het alfa en het omega van de wetenschap zal blijken te zijn, en dat ten eeuwigen tijde zal blijven, om wetenschappelijk de progressie en vooruitgang van het leven te beschrijven, ik heb er mijn twijfels over. Dat men over 1000 jaar nog altijd zou bezig zijn met het fijntunen en op punt stellen van deze theorie, en er ondertussen niets in de plaats gekomen is, ik geloof er niets van. Hoogstwaarschijnlijk heeft men dan wel een meer algemene, meer omvattende theorie die bvb. (wie zal het zeggen) ook ruimte laat voor een soort doelgerichtheid (en niet alleen toeval: iets waar ID-ers nu zo een probleem mee hebben), het zou me niet verbazen.

  5. #6 door Taede A. Smedes op 22 februari 2009 - 21:10

    Hallo Alan,
    Ik doe geen pleidooi om Darwin te propageren – dat lijkt me in het geheel niet nodig. Mijn stuk komt wel voort uit de ergernis over berichtgeving in de media, alsof God en Darwin elkaar keihard uitsluiten. Dat is niet zo – of althans: de evolutietheorie sluit een bepaald soort geloof uit (nl. het geloof van creationisten), maar die vorm van geloof is niet model voor alle geloof. Aangezien mijn collega-theologen blijkbaar de moeite niet nemen om zich in dit soort debatten te mengen, meen ik er goed aan te doen dit wel te doen.
    Of de evolutietheorie nu wel of niet het laatste woord heeft – ik laat me daar niet over uit, omdat dit een zaak is van natuurwetenschappers. Ik geef toe: op grond van de wetenschapsgeschiedenis (en dan met name de laatste 250 jaar) heb ik het vermoeden dat we niet al te stellig moeten vertrouwen dat ons huidige natuurwetenschappelijke wereldbeeld over 100 of 200 jaar nog hetzelfde zal zijn. Niettemin vermoed ik wel dat de kern van de evolutietheorie – gemeenschappelijke afstamming, natuurlijke selectie – zal blijven, ook omdat het DNA-bewijs hiervoor overweldigend is. Maar ook iemand als Simon Conway Morris geeft een aantal overtuigende argumenten die suggereren dat de evolutietheorie nog wel wat revisie behoeft. We zullen zien.
    Waar het mij om gaat is dat ook als de evolutietheorie in de toekomst (misschien onherkenbaar) zal veranderen, dit voor de theologie geen verschil zal maken. De theologie zou niet moeten hangen aan de wetenschap van een bepaalde tijd, ofschoon het wetenschappelijk wereldbeeld wel (mede via de cultuur) de theologie en de manier van geloven beïnvloedt.
    Ik denk ook niet – ik hoop het niet – dat er ooit een wetenschap zal zijn waar God onderdeel van zal uitmaken. Stel dat ID de evolutietheorie van de toekomst wordt, dan word ik atheïst (althans ik zou ontkennen dat de God van die ID-wetenschap de ware God is). Want iedere God die wetenschappelijk bestudeerbaar is, is een verlengstuk van het heelal, en daarmee niet transcendent. Zo’n God zou niet de God zijn die centraal staat in het christelijke (en joodse en misschien islamitische) geloof, en dus niet echt God. Een God zoals voorgesteld door ID verheerlijken zou, en dat heeft Karl Barth goed gezien, slechts het verheerlijken van ons eigen spiegelbeeld betekenen…

  6. #7 door alan op 23 februari 2009 - 02:42

    Taede,
    De wetenschap moet inderdaad haar werk doen, los van theologische bemoeizucht. En uiteraard betwist ik niet de kern van de evolutietheorie – gemeenschappelijke afstamming en natuurlijke selectie. De vraag is of het allemaal puur toevallig tot stand gekomen is, en of je met het filosofisch, geargumenteerd (niet “wetenschappelijk”, zoals ID-ers tevergeefs beweren te doen met hun begrip van onherleidbare complexiteit) claimen van een doeloorzaak de evolutietheorie verkracht. Waarom zou er geen soort “transcendente” sturing van de evolutie mogelijk zijn? Sluit de moderne Theologie dat uit? Het probleem voor de meeste gelovigen zit hem namelijk in die hoek. Hoe valt de totale blindheid en onverschilligheid van de evolutie te rijmen met de God van de Bijbel die het beste voor heeft met de mens?
    U citeert Simon Conway Morris, maar de gelovige Simon Conway Morris is een sterk pleitbezorger van convergente evolutie, en de daaraan gekoppelde “conclusie” dat zelfbewust leven een noodzakelijke uitkomst van de evolutie is (dus geen schitterend ongeluk). Een filosofische conclusie want testen kan je dat niet. Dus, ook voor Simon Conway Morris is er toch een soort van (transcendente) doeloorzaak die zich in de evolutie manifesteert nl. dat een mensachtig, zelfbewust wezen er vroeg of laat moest komen. Ook de overtuigde, maar gelovige, Darwinsten Collins en Miller beweren in feite iets dergelijks. Of ga jij zover van te beweren dat, zelfs als vast komt te staan dat het ontstaan van mensachtige, zelfbewuste wezens puur toeval – een schitterend ongeluk – is (het probleem is dat je dat wetenschappelijk niet kunt bewijzen), er totaal geen probleem is met de verhouding tussen evolutietheorie en geloof? Dan zul je moeten uitleggen waarom een interagerende God, als partner van de schepping, het nodig achtte om een proces op gang te brengen waar mensachtige, zelfbewuste wezens evengoed (en volgens sommigen zelf heel waarschijnlijk) niet hadden kunnen bestaan. Je kan er volgens mij niet omheen van een soort van doelooorzaak in de evolutie in te voeren, als je evolutietheorie en geloof wil verzoenen.

  7. #8 door Simon op 23 februari 2009 - 13:44

    Alan, je stelt een interessant probleem aan de orde, maar ik denk niet dat de oplossing ligt in de articulatie van een doeloorzaak op het niveau van de wetenschappen.
    Zelfs als er een werkende (causale)doeloorzaak aanwezig is in het proces van evolutie, dan nog is de uitkomst van het evolutieproces onvoorspelbaar, omdat immers het leven op aarde niet gegarandeerd is (binnen diezelfde theorie). Zo’n doeloorzaak is dus alsnog afhankelijk van de contingentie van het bestaan zelf.
    Een filosofische benadering van het probleem vind je in ‘Toeval en ontwerp in de Wereld’, van R. van Woudenwerg. Voor de theologische benadering is het boek ‘God en de menselijke maat’ van Taede Smedes zelf een uitstekend werk.
    Vergelijk ook: ik ervaar mijn leven als niet-contingent en formaliseer mijn levensdoel op judeo-christelijke wijze. Hoe is dat te rijmen met mijn bestaan sec? Welke wet of doeloorzaak schrijft voor dat ik besta?

  8. #9 door Theo op 25 februari 2009 - 14:04

    Moeten we ons God voorstellen als iemand die is mee geevolueerd met de evolutie, wat is dan nog de relatie tussen God en ons, wij zijn niet uit of door God ontstaan of aanwezig, ik zie dan geen reden meer voor een verhouding of band tussen God en mens of creatie. Schakel je God uit binnen de evolutie kan God van geen enkele betekenis meer zijn voor ons leven, dan hebben we het eer over een Iets dat letterlijk búiten alles staat, buiten de wereld, het leven, het heelal. Daardoor verliest het zijn betekenis. Wanneer God geen fundamenteel ‘iets’ is en blijkbaar aldoor veranderlijk, aangezien theologen constant hun opvattingen willen aanpassen aan de stand van wetenschap, kan God niet meer zijn dan een menselijk bedenksel dat dus mede verandert naarmate het denken erover verandert. Hebben we het dan over een fundamentele waarheid? Dat wilde ik graag eens vragen.

  9. #10 door Taede A. Smedes op 25 februari 2009 - 14:22

    Hallo Theo,
    Misschien dat je hier iets aan hebt: http://tasmedes.web-log.nl/tasmedes/2006/11/religie_als_evo.html.

  10. #11 door Simon op 25 februari 2009 - 14:36

    Theo, je stelt vragen die eigenlijk niet goed te beantwoorden zijn wegens kentheoretische gronden. Ons denkraam is niet groter dan ons voorstellingsvermogen en onze formele kennis reikt niet verder dan datgene dat wij kunnen vangen in onze taal. Stel jezelf hooguit de volgende, meer bescheiden vragen.
    1) is godsgeloof redelijk
    2) heeft geloven praktische betekenis
    3) kun je geloven zonder beroep te doen op een transcendentie
    4) mogen wij het transcendente naar willekeur invullen, of is (objectieve) reflectie daarop mogelijk?
    5) welke middelen staan ons ter beschikking om geloofsinhoud te toetsen?
    Dit soort vragen kunnen theologen en filosofen daadwerkelijk beantwoorden. Maar dan nog zijn de antwoorden niet eensluidend en definitief, dus je zult altijd een eigen weg moeten zoeken (of niet). Er staat ons geen blauwdruk van de fundamentele waarheid ter beschikking, dus we kunnen daar niet aan toetsen…
    Leestip: ‘Het begin van alle dingen’ van Hans Küng.

  11. #12 door Taede A. Smedes op 25 februari 2009 - 15:00

    Wow, heel mooi gezegd Simon!

  12. #13 door Willy op 3 maart 2009 - 17:11

    Hallo Taede en andere belangstellenden,
    Kijktip op BBC2
    Darwin’s Garden (deel 1)
    BBC 2 donderdagavond 05-03-2009 in Nederland/Belgie vanaf 21:00-22:00
    Darwin’s Dangerous Idea (deel 1)
    BBC2 donderdagavond 05-03-2009 in Nederland/Belgie vanaf 22:00-23:00
    link: http://www.bbc.co.uk/darwin/

  13. #14 door Niklas op 13 maart 2009 - 13:30

    Kort door de bocht geformuleerd: deze discussie geeft mij het gevoel dat we bezig zijn bewijzen te zoeken dat er een God is, die als belangrijkste doel voor ogen gehad heeft dat er mensen zouden moeten zijn, zoals ze zich nu aan ons voordoen, en dat die het hoogste voortbrengsel zijn van de hele kosmos.
    Dat lijkt mij een redenering vanuit de mens, die des mensen ijdelheid en eigendunk moet rechtvaardigen, en daarmee een God scheppen die de mens moet dienen.

  14. #15 door Taede A. Smedes op 13 maart 2009 - 18:09

    Eh… Niklas, heb je deze blog en de reacties wel goed gelezen, want ik heb het idee dat je reactie enigszins off-topic is. Waar haal jij die interpretatie vandaan? Niemand hier op het blog doet ook maar enigszins een poging om God te bewijzen, laat staan een God die als doel heeft gehad om mensen te scheppen die dan ook nog eens het hoogtepunt van de kosmische geschiedenis moet zijn? Nee, echt, die opmerking snap ik niet.

  15. #16 door Theo op 13 maart 2009 - 20:00

    De sterkte in het blog lijkt mij dat bv. Simon vragen stelt, en die houden (Niklas) dus geen conclusie/s in. Ik wilde in aanvang antwoorden op de vragen van Simon, maar vind de vragen zoals door hem gestelt veel mooier om te laten staan. Het is een soort bescheidenheid die ik nogal mis op discussie forums, zij het van creationistische of van atheistische oorsprong.

  16. #17 door Niklas op 13 maart 2009 - 21:06

    @Teade: Begin maar te lezen bij de eerste reactie van alan…

%d bloggers liken dit: