Heidegger, de Nazi (video)

Ik heb me altijd ongemakkelijk gevonden bij de filosoof Martin Heidegger. Niet zozeer vanwege zijn (nogal duistere) filosofie, maar vooral door zijn liefdevolle verhouding met het nazisme.

Toevallig kwam ik vandaag een link tegen naar een prachtige BBC-documentaire, Human all too Human – Martin Heidegger, die diepgaand ingaat op Heideggers nazi-verleden. Grote filosofen als Rorty, Gadamer, Steiner, en andere komen aan het woord, evenals Heidegger-kenners als Wolin. Volgens mij is de documentaire al wat jaartjes oud, maar ik kende hem niet. Maar ongelooflijk wat voor een smeerlap Heidegger was. Hij vereerde Hitler en wilde liefst de grote nazi-ideoloog zijn die Hitler zou influisteren wat hij moest doen. Zoals een van de onderzoekers uit de documentaire zei: “Als direct na de Tweede Wereldoorlog bekend was geweest wat Heidegger had uitgespookt, zou hij nooit een kans meer hebben gekregen op een universitaire carriere”. Zou het erg zijn als de geschiedenis Heidegger vergeten zou zijn? What if…?

Kijk zelf, en huiver. De documentaire geeft een heel ander beeld, niet alleen van de persoon Heidegger, maar ook op zijn filosofie. Want hoe je het ook wendt of keert, denken en doen van Heidegger komen ergens samen. Zoals Rorty aan het eind van de documentaire zegt: “Er zijn genoeg voorbeelden van slechte mannen die interessante boeken schrijven. En Heidegger is een nogal spectaculair voorbeeld daarvan.” Nimmer heeft Heidegger zijn excuses aangeboden voor zijn acties tijdens het Derde Rijk…

Aanvulling, 08/07/2009: Voor wie geïnteresseerd is in de problematiek rondom Heidegger en het nazisme, zie HIER voor een lijst van (recente) Duitse boeken rondom dit thema. Het lijkt erop alsof men met name in Duitsland bezig is met een kritische beschouwing van Heideggers rol in de Tweede Wereldoorlog. Zeer verstandig.

  1. #1 door Lucas Blijdschap op 6 juli 2009 - 21:17

    Taede, een beetje simpel om Heidegger na het zien van een internetfilmpje in een keer af te serveren als een smeerlap. Sperna Weiland schrijft er wat over in zijn boek De mens in de filosofie van de twintigste eeuw. Iets genuanceerder. Het zal je misschien verbazen dat Heidegger aan het eind van de oorlog nog volledig kon rekenen op de steun van Karl Jaspers.

  2. #2 door Taede A. Smedes op 6 juli 2009 - 22:19

    Hallo Lucas,
    Mijn reactie is niet alleen gebaseerd op de documentaire. Ik wist al deze zaken al lang, maar deze documentaire laat goed zien hoe diepgaand Heidegger met het nazisme verbonden was. Mensen als Wolin hebben hier hele boeken over geschreven, maar deze documentaire vat al dat onderzoek mooi samen (en met bewegend beeldmateriaal van vele beroemde nu gestorven filosofen).
    In de docu wordt ook gezegd dat Hanna Arendt, die Heidegger na de oorlog schuldig achtte aan massamoord, na een ontmoeting met hem milder over hem werd. Zij accepteerde zijn uitleg, zo stelt de narrator. Echter, die uitleg heeft Heidegger nooit aan de rest van de wereld gegeven.
    Dus het is niet zo simpel. Sperna Weiland mag schrijven wat hij wil – zijn boek is al behoorlijk gedateerd. De laatste jaren zijn er veel bewijzen bijgekomen dat Heidegger een enorme smeerlap was, die zelfs probeerde joodse wetenschappers aan universiteiten te ontslaan (zonder pensioen of wat dan ook) – zelfs zijn eigen leermeester Husserl heeft hij een enorme loer gedraaid (die Husserl hem tot aan zijn dood nooit vergeven heeft). Er komt momenteel de ene na de andere publicatie uit in Duitsland die vervelende feiten over Heidegger blootlegt. De tijd van de Heidegger-verheerlijking is voorbij.
    Ik ben het dus met Rorty’s assessment helemaal eens: Heidegger was een smeerlap, die helaas interessante boeken schreef.
    Let wel: voor mij is de persoon van Heidegger op zich geen reden om zijn werk te wantrouwen. Ik weet echter uit eigen ervaring dat iemands werk nooit losstaat van de persoon. Dat is bij Heidegger ook zo geweest. De vraag is dus – en daar is al heel wat inkt over gevloeid – in hoeverre de filosofie van Heidegger zijn anti-joodse en nazistische sympathieën weerspiegelt. Iets wordt ervan in de documentaire vertelt, maar het is het topje van de ijsberg.

  3. #3 door Lucas Blijdschap op 7 juli 2009 - 09:08

    Taede, ik mag toch van jou als filosoof verwachten dat je de wereld niet simpel indeelt in de Goeien en de Fouten. Wat Schopenhauer over negers en vrouwen zei, was ook niet om over naar huis te schrijven, en wat te denken van Nietzsche. Als we alleen de filosofen mogen lezen die deugen, dan wordt je bibliotheek aardig uitgedund vrees ik.
    Laten we nou eens stellen dat Heidegger inderdaad heel erg fout was en anti-semiet en al die dingen.
    Wat dan Taede?

  4. #4 door gert korthof op 7 juli 2009 - 09:34

    Taede schreef: “Heidegger was een smeerlap, die helaas interessante boeken schreef”.
    Heb jijzelf een interessant boek van hem gelezen? Eerlijk zeggen!

  5. #5 door gert korthof op 7 juli 2009 - 09:34

    Taede schreef: “Heidegger was een smeerlap, die helaas interessante boeken schreef”.
    Heb jijzelf een interessant boek van hem gelezen? Eerlijk zeggen!

  6. #6 door Taede A. Smedes op 7 juli 2009 - 10:42

    @ Lucas,
    Zoals ik al zei gaat het me niet om Heidegger als persoon. Zoals jij de vraag stelt: Laten we nou eens stellen dat Heidegger inderdaad heel erg fout was en anti-semiet en al die dingen. Wat dan Taede? – Dan zou ik zeggen: dan moeten we vooral zijn filosofie nauwkeurig aan een onderzoek onderwerpen of er geen nazistische elementen in aanwezig zijn, en zo ja, dan is het noodzakelijk daar grote afstand van te nemen of te verwerpen. Heidegger als het ware in de ban doen. Dat zal niet iedereen met mij eens zijn, maar dit is wel zoals ik er tegenaan kijk.

  7. #7 door Taede A. Smedes op 7 juli 2009 - 10:42

    @ Lucas,
    Zoals ik al zei gaat het me niet om Heidegger als persoon. Zoals jij de vraag stelt: Laten we nou eens stellen dat Heidegger inderdaad heel erg fout was en anti-semiet en al die dingen. Wat dan Taede? – Dan zou ik zeggen: dan moeten we vooral zijn filosofie nauwkeurig aan een onderzoek onderwerpen of er geen nazistische elementen in aanwezig zijn, en zo ja, dan is het noodzakelijk daar grote afstand van te nemen of te verwerpen. Heidegger als het ware in de ban doen. Dat zal niet iedereen met mij eens zijn, maar dit is wel zoals ik er tegenaan kijk.

  8. #8 door Taede A. Smedes op 7 juli 2009 - 10:44

    @ Gert,
    Ik heb Sein und Zeit voor een deel gelezen, en ook in de boekenkast staan, naast een Engelse en Nederlandse vertaling ervan. Verder heb ik me verdiept in Heideggers techniekfilosofie en zijn teksten daarover gelezen. En ik heb de vertaling van zijn Inleiding in de Metafysica gelezen en gerecenseerd. Verder heb ik een heel aantal commentaren op Sein und Zeit en een aantal Engelstalige boeken over Heideggers filosofie in de kast staan.
    Dus ja, ik heb wel eens wat van hem gelezen ja. Ook zijn ideeën, zoals over het ter-hand zijn van techniek, heb ik in artikelen gebruikt als een nieuwe manier om met technologie om te gaan.
    Dus ja, het is zeker iemand met interessante ideeën – maar dus ook iemand die met grote argwaan moet worden bestudeerd.

  9. #9 door Anoniem op 7 juli 2009 - 19:11

    Beste Taede je schreef:
    “Dan zou ik zeggen: dan moeten we vooral zijn filosofie nauwkeurig aan een onderzoek onderwerpen of er geen nazistische elementen in aanwezig zijn, en zo ja, dan is het noodzakelijk daar grote afstand van te nemen of te verwerpen. Heidegger als het ware in de ban doen.”
    Dan ben ik bang dat we zeer veel filosofen in de ban kunnen doen. Ik heb al jaren een hekel aan Heidegger zijn optreden en openlijke steun aan het nazisme gehad.
    Maar hij heeft goede ideeën gehad, (ook hele slechte en absurde) die door andere filosofen beter verwoord zijn. “Sein und zeit” is echter zo onleesbaar dat we ons niet te veel zorgen hoeven te maken over Heideggers foute ideeën. Ik ben tot blz. 40 gekomen en ben toen overgestapt literatuur die zijn ideeën in normale mensentaal probeerde uit te leggen.😉

  10. #10 door Hugo op 7 juli 2009 - 23:00

    Hallo Taede,
    Ook ik ben enigszins verbaasd over de felle manier waarop je je over Heidegger uit. Door hem op deze webpagina met regelmaat een “smeerlap” te noemen, beoordeel je niet alleen Heidegger zijn daden maar je beoordeelt hem als persoon. Zoals jij ook wel weet is iemand altijd meer dan zijn daden, waardoor je hem met je uitspraak dan ook geen recht doet. Later geef je gelukkig wel aan dat het je niet om de persoon van Heidegger gaat. Toch geven je eerdere uitspraken een ander idee.
    Iemand zijn werk staat inderdaad nooit los van de persoon. Al wil dit niet zeggen dat Heidegger zijn misvattingen noodzakelijk terug te vinden zijn in zijn filosofie. Gezien de studies die ik ken denk ik dat het wel mee zal vallen met de nazistische elementen. We moeten ons naar mijn idee hier ook niet te veel op focussen. Heidegger heeft namelijk zoveel meer te bieden.
    Gegroet,
    Hugo

  11. #11 door Theo S op 8 juli 2009 - 00:59

    Taede, het is voor het eerst dat ik op je blog reageer, na veel rondwaren. Maar na zes minuten van het filmpje, niet meer tijd nu want al erg laat, en na lezen van je opmerking dat je veel van hem weet via eigen studie: HET BLIJFT EEN FILMPJE. Dat kan op vele manieren in elkaar gezet worden, ook al zal het een bij voorbaat betere docu zijn omdat ie waarschijnlijk engels is. Ga ook de gangen van de maker na, mogelijk.
    Laat je hoe dan ook niet overmeesteren door misschien: hoe groter geest, hoe groter beest…
    Cool en collected blijven. Wanneer is ‘uitstel van oordeel’ niet langer mogelijk voor de filosoof? Reageer liever ook niet hierop. Morgen dat hele filmpje maar eerst verder bekijken.
    Ben wel zeer benieuwd hoe je tot zo’n uitgesproken taal komt.
    Groet.

  12. #12 door Kees-Jan Schilt op 8 juli 2009 - 11:04

    Ik heb deze documentaire al enige tijd geleden gezien, en vind het niet terecht dat deze wordt afgeserveerd als “een internetfilmpje”. Dit is een volwaardige BBC-produktie, bestaande uit drie delen (Nietsche, Heidegger en Sartre), waarin vooraanstaande filosofen en historici aan bod komen die niet zomaar iets lopen te blaten.
    Er is bijzonder veel aanleiding om Heideggers verleden kritisch te beschouwen, want de feiten liegen er niet om. Het trieste voorbeeld van Husserl dat Taede hierboven schetst is maar al te waar. In de documentaire wordt geschetst hoe de volksideologie van de nationaalsocialisten aansloot bij Heideggers eigen opvattingen over de ideale staat.
    Belangrijk is dat de documentaire Heidegger niet wil demoniseren, maar simpelweg laat zien hoe Heidegger net als zovelen in zijn tijd nationalistische en antisemitische opvatting had, iets wat tot nog toe altijd enigszins angstvallig werd ontkent.
    In dat licht ligt een kritische herwaardering van Heideggers werk voor de hand, net zoals dat met het werk van Nietsche gebeurd is. En dat lijkt me een goede zaak.

  13. #13 door Theo S op 8 juli 2009 - 13:29

    Ja,inderdaad geen internetfilmpje. Schrok in eerste instantie van het woord ‘smeerlap’. Houd het toch liever op de laatste zinnen: “”Zoals Rorty aan het eind van de documentaire zegt: “Er zijn genoeg voorbeelden van slechte mannen die interessante boeken schrijven. En Heidegger is een nogal spectaculair voorbeeld daarvan.” Nimmer heeft Heidegger zijn excuses aangeboden voor zijn acties tijdens het Derde Rijk… “”
    Is studie van de mogelijke of echte samenhang tussen ‘persoonlijkheid’ en ‘filosofie van die persoonlijkheid’ en de ‘tijd waarin opgeschreven’ niet altijd de moeite waard? Naarmate het om ‘strikter logisch denken’ gaat waarschijnlijk minder vwb ‘persoonlijkheid’ en ‘filosofie van die persoonlijkheid’. Maar wellicht speelt ‘de tijd waarin opgeschreven’ altijd een betrekkelijk grote rol?
    Taede, ik blijf je blog volgen, maar zal proberen zo min mogelijk te reageren (ook uit zelfbescherming). Hou de twijfel gaande, maar liefst met zo min mogelijk ‘strong words’.

  14. #14 door Taede A. Smedes op 8 juli 2009 - 13:59

    @ Theo,
    Jij schrijft: Hou de twijfel gaande, maar liefst met zo min mogelijk ‘strong words’.
    Is genoteerd – en toch… Heidegger heeft Husserls carrière in zekere zin geruïneerd; hij ondertekende brieven met “Heil Hitler, Heidegger”; en godzijdank heeft hij niet kunnen voorkomen dat de in de documentaire genoemde scheikundige uiteindelijk de Nobelprijs heeft gekregen. – Is het woord “smeerlap” dan werkelijk zó sterk om een dergelijke verdorven aard tot uitdrukking te brengen?

  15. #15 door Lucas Blijdschap op 8 juli 2009 - 14:42

    Iemand een smeerlap noemen is niet erg beschaafd Taede en een filosoof in de ban willen doen, getuigt zelfs van een totalitair karakter. Ik zal je boeken desalniettemin blijven lezen (;))

  16. #16 door Verbaasde atheïst op 8 juli 2009 - 18:56

    Hugo schreef:
    “Door hem op deze webpagina met regelmaat een “smeerlap” te noemen, beoordeel je niet alleen Heidegger zijn daden maar je beoordeelt hem als persoon.”
    Ik vind dit toch een merkwaardige zinsnede. Het lijkt mij dat de daden van een persoon toch een aardige één op één relatie hebben met het oordeel wat je over een persoon kan hebben. Alleen al het feit dat Heidegger nooit de behoefte heeft gehad zich uit te laten over zijn rol onder het nazi regime vind ik al verwerpelijk. Dit idee wordt bij mij alleen maar meer versterkt als ik in de boeken over de holocaust snuffel, sorry dat ik in deze dan misschien wat “teerhartig” ben.

  17. #17 door Hugo op 9 juli 2009 - 00:12

    Verbaasde atheist schreef:
    “ Het lijkt mij dat de daden van een persoon toch een aardige één op één relatie hebben met het oordeel wat je over een persoon kan hebben.”
    Zo gek was mijn opmerking nou toch ook weer niet. Waar het mij om gaat is dat een persoon altijd meer is dan zijn daden. Wat iemand tot persoon maakt is bijvoorbeeld ook een zeker bewustzijn met verschillende vermogens. Wil je een uitspraak doen iemand zijn “persoon” dan moet je dus vele factoren meenemen. Een klein voorbeeld: een persoon wordt met een pistool gedwongen om een ander te vermoorden. Zijn daad is verwerpelijk, maar maakt het hem dan ook gelijk tot een slecht persoon? Ik vind van niet. Daarom ben ik het ook niet eens met jouw bovenstaande opmerking. Er speelt veel meer mee dan alleen iemand zijn daden.
    Nu even over Heidegger. Taede beoordeelde (door zijn formulering) de persoon van Heidegger met “smeerlap” vanwege een bepaalde misstap die hij maakte. Dit is voor mij te kort door de bocht. De persoon Heidegger is namelijk veel meer dan die misstap. Misschien was hij wel een goede vader, deed hij veel vrijwilligerswerk en was hij een grote steun voor zijn omgeving. Zijn werk heeft in ieder geval veel mensen beïnvloed en geïnspireerd. Is het dan terecht dat we het etiket “smeerlap” op zijn persoon plakken? Hiermee doe je zijn persoon geen recht. Het is naar mijn idee beter om de desbetreffende daden te veroordelen in plaats van de persoon.
    Overigens is het ook wel erg makkelijk om vanuit onze tijd met de kennis die wij nu hebben een oordeel te vellen over iemand zijn rol met betrekking tot het nazisme. Als je in die tijd leefde lagen de zaken een stuk ingewikkelder. Naar mijn idee is de zaak Heidegger sowieso complexer dan tot nu toe naar voren komt. Er wordt op deze pagina bijvoorbeeld vermeld dat hij joodse wetenschappers probeerde te ontslaan. Daarnaast is ook bekend dat hij het ontslag van twee joodse wetenschappers (Fraenkel en Hevesey) probeerde tegen te gaan. Verder zette hij zich in om zijn joodse assistent Brock te behouden. Toen dit niet lukte heeft hij een onderzoeksbeurs voor hem geregeld in Cambridge (zie het bekende boek van Safranski). Kortom de zaak is niet zo eenduidig….
    Gegroet,
    Hugo

  18. #18 door Anoniem op 9 juli 2009 - 08:17

    Hugo schreef:
    “De persoon Heidegger is namelijk veel meer dan die misstap.”
    Medewerking geven aan een regime dat een heel volk martelt, vermoord kan ik niet terugbrengen tot een misstap. Het had Heidegger gesiert als hij had toegeven dat hij fout zat. Heidegger heeft nog geeneens de moeite genomen…
    Hugo schreef:
    “De persoon Heidegger is namelijk veel meer dan die misstap. Misschien was hij wel een goede vader, deed hij veel vrijwilligerswerk en was hij een grote steun voor zijn omgeving.”
    1) Misschien was hij dat, met nadruk op misschien.
    2)O.K. al was hij dat, er zijn SS kampbeulen geweest die met baby’s voetbalden, een meisje van acht door een hond lieten verscheuren maar voor hun gezin een goede vader, voor de gemeenschap fantastisch werk verrichten.
    Beste Hugo, sommige misdaden zijn niet uit te wissen, zijn niet te ontkennen, zijn niet terug te brengen tot proporties. Een groot denker zou dit moeten beseffen en daar naar moeten handelen. Heidegger vond het allemaal te veel moeite…

  19. #19 door Simon op 10 juli 2009 - 08:55

    Ik ben het eens met Hugo (9 juli 0:12), met de kanttekening dat misstappen makkelijker vergeven kunnen worden als er enige spijt is betoond. Nu kleeft er een donker verleden aan een intelligent man.
    Ben overigens benieuwd hoe standvastig alle reageerders op dit blog zouden zijn geweest in die jaren. Het is niet makkelijk om een moreel rechte koers te varen in een woelige wereld. Ik kan het Heidegger wel vergeven.

  20. #20 door Mayke op 10 juli 2009 - 11:38

    Simon scgreef: Ben overigens benieuwd hoe standvastig alle reageerders op dit blog zouden zijn geweest in die jaren. Het is niet makkelijk om een moreel rechte koers te varen in een woelige wereld. Ik kan het Heidegger wel vergeven.)
    Het is misschien idd niet gemakkelijk maar dat rechtvaardigt niks. Zo kunnen we alles wel begateliseren. En net zo min dat zijn briljante schrijven zijn kwalijke daden kan uitvlakken.
    Heidigger persoon omslaat idd meer als ‘smeerlap’ alleen, maar ook meer als een briljant schrijver. Het is het hele pakket waar naar gekeken behoeft worden, en daar pleit Taede voor.
    Wie was Heidigger? Een briljante schrijver, een smeerlap, een liefhebbende vader. etc…

  21. #21 door Simon op 10 juli 2009 - 16:10

    Mayke, je schrijft: ‘maar dat rechtvaardigt niets’. Moet Heidegger zichzelf rechtvaardigen, of hebben wij die macht? Wat is ‘rechtvaardigen’ eigenlijk volgens jou?
    Als Heidegger een briljant schrijver en een smeerlap was, zijn beide aspecten dan ‘gerechtvaardigd’?

  22. #22 door Verbaasde atheïst op 10 juli 2009 - 19:30

    Simon schreef:
    “Ben overigens benieuwd hoe standvastig alle reageerders op dit blog zouden zijn geweest in die jaren. Het is niet makkelijk om een moreel rechte koers te varen in een woelige wereld. Ik kan het Heidegger wel vergeven.”
    Beste Simon, dit is geen argument om Heidegger minder kritisch te benaderen.
    1)Heidegger heeft genoeg tijd gehad om zich te bedenken over zijn daden en ideeën na die “roerige” tijd. Ook genoeg tijd gehad om de gruweldaden e bestuderen van het nazi regime.
    2)Het feit dat mensen voor een moeilijke situatie geplaatst kunnen worden en zo fouten kunnen maken is bekend. Maar om daarmee alles in proporties terug te brengen. De Jodenhaat en uitsluiting van de maatschappij vond al lang plaatst toen Heidegger openlijk de nazi’s steunde.
    3)Het is dus niet zo, aansluitend op (2) dat Heidegger compleet wils onbekwaam was in deze en blijft verantwoordelijk voor zijn daden.

  23. #23 door Verbaasde atheïst op 10 juli 2009 - 19:37

    Simon schreef:
    “Moet Heidegger zichzelf rechtvaardigen, of hebben wij die macht? Wat is ‘rechtvaardigen’ eigenlijk volgens jou?”
    Ho ho Simon, nu maak je het te gemakkelijk. Dit antwoord is zo ingevuld. Nergens in het universum is er iets waarmee wij duidelijk kunnen bewijzen dat iets rechtvaardig is of niet. Rechtvaardigheid is slechts de menselijke maat.
    Op die manier kunnen we de grootste misdaden terugbrengen tot proporties, mooi dan toch?
    Pasgeleden heeft m’n neefje van 10 een Joodse jongen uitgescholden voor “kankerjood” en “hij moest maar vergast worden”. Dat heeft ie geweten toen ie thuiskwam.
    Dat is natuurlijk geheel onrechtvaardig gezien wij Heidegger geeneens mogen en kunnen veroordelen, toch?

%d bloggers op de volgende wijze: