De oratie van Ellen van Wolde

Ronduit indrukwekkend en ontroerend, dat was vanmiddag de reeds veelbesproken oratie van professor Ellen van Wolde, Terug naar het begin. Is het revolutionair wat zij in haar oratie vaststelt? Ik was in mijn vorige blog terughoudend en dacht dat het wel wat zou meevallen. Ondertussen, en na wat gepraat te hebben met wat collega’s, ben ik tot de overtuiging gekomen dat haar oratie – mits de houdbaarheid van de centrale these na onderzoek van peers overeind blijft – de potentie heeft om de christelijke scheppingsleer radicaal te veranderen. Als haar ideeën door andere exegeten worden onderschreven en gecorroboreerd, dan kunnen systematisch theologen en godsdienstfilosofen er niet langer omheen dat inderdaad een paradigmawisseling ophanden is. Want gaandeweg haar oratie begon het me te dagen wat de reikwijdte van haar interpretatie is.

Laat me beginnen met één misverstand uit de weg te helpen: Van Wolde ontkent niet dat God schepper is. Ze stelt wel dat eeuwenlang de Genesistekst wellicht is miskend en verkeerd gelezen. Ik ga niet op details in, die zijn in haar oratie terug te vinden. (Ik citeer in wat volgt de handelseditie, verschenen bij de Valkhof Pers.) Waar gaat het in de Genesis-tekst om? Augustinus zat er in elk geval naast, want Genesis 1:1 kan het best gelezen worden als: “In het begin waarop/toen God de hemel en de aarde schiep,…”, waarbij duidelijk wordt dat

het hier niet gaat om een absoluut begin in de tijd, maar om het beginpunt van het handelen van God dat hier [in Genesis 1:1] gemarkeerd wordt. Wij kunnen dus niet (meer) spreken over de oeractie (actio prima) of de eerste handeling die God ooit verricht zou hebben, want op grond van deze zin kan niet worden uitgesloten dat er voorheen ook nog andere zaken zijn gebeurd of dat God andere handelingen heeft verricht. Voor alle duidelijkheid, ik zeg niet dat dit het geval is, ik zeg alleen dat de tekst zoals die hier staat niet over een absoluut begin in de tijd spreekt, maar alleeen spreekt over een specifiek begin van een handeling van God. Het gaat hier niet over scheppen aan het begin, maar over het begin van het scheppen. (7)

Uit Genesis laat zich dus geen creatio ex nihilo aflezen. Het zegt niets over hoe de wereld tot stand is gekomen. De wereld was er al – in een vorm die God vervolgens begon te ordenen door te scheiden. De tekst gaat niet over het begin van alles, maar over het begin van Gods handelen met de wereld; er wordt in de tekst verondersteld dat er al iets is, een entiteit waarvan in de loop van de Genesis-tekst wordt beschreven hoe God die ordent door scheiding aan te brengen. Of in Van Woldes eigen woorden: “Dus deze tekst vertelt niet over een creatio prima, een eerste schepping, niet over een creatio ex nihilo, over een schepping uit niets, en zelfs niet over een schepping uit chaos” (30). De tekst werkt met concepten waarvoor wij geen alternatieven hebben.

Vervolgens gaat Van Wolde genuanceerd na hoe het werkwoord bara wordt gebruikt in de Genesis-tekst. Opnieuw, de details zijn terug te vinden in de oratie. Waar het om gaat is dat God weliswaar schept (hiervoor, stelt Van Wolde, wordt het werkwoord asa – “maken” – gebruikt), maar dat God vooral schept door te scheiden. Haar interpretatie van het gebruik van bara is niet minder dan verhelderend, omdat ook moeilijk interpreteerbare teksten plotseling veel helderder worden.

Een indrukwekkend voorbeeld is Genesis 1:26 en 27, de schepping van de mens. Opnieuw, ik ga niet op details in; de oratie is beknopt genoeg om zelf ter harte te nemen. Haar vertaling van de tekst, die ongelooflijk zinnig is, luidt: “God scheidde de mens, die (in) zijn beeld is, van zichzelf; die (in) het beeld van God is, scheidde hij van zichzelf; hij scheidde hen in mannelijk en vrouwelijk” (18). Met andere woorden: God maakt (asa) in zichzelf (“in zijn beeld”) de mens, die vervolgens van God gescheiden wordt (bara), een afzonderlijke entiteit wordt, en bovendien in mannelijk en vrouwelijk onderscheiden wordt. Hiermee komt de hele theologische antropologie van “beeld Gods”-interpretaties onder druk te staan. Schitterend!

Wie de oratie helemaal gelezen heeft, weet nu exact wat de kosmologie is die in het Oude Testament wordt verondersteld. Het is een kosmologie die vreemd is aan creationisme of aan gespeculeer over raakvlakken tussen big bang theorie en creatio ex nihilo. Het is een kosmologie die feitelijk volledig vreemd is aan onze huidige cultuur, mede omdat duizenden jaren lang de tekst wellicht helemaal verkeerd begrepen is. Het is een kosmologie die in dialoog is met de “heidense” kosmologieën die destijds in omloop waren. Er is geen monotheïsme, en al helemaal geen filosofisch theïsme. God is in het Oude Testament de oppergod van een huishouding van andere, lagere goden. Niets meer, en niets minder. Zoals Van Wolde zei (maar ik heb het nog niet terug kunnen vinden in de tekst, die afwijkt van haar af en toe improviserende redevoering): wat veel mensen niet beseffen is dat er in het Oude Testament duidelijk sprake is van een ontwikkeling van een geloof in een hemelse godenhuishouding naar een meer monotheïstische cultus.

Het is een knap verhaal, dat hout snijdt. Lees de oratie – je kunt hem gratis HIER gratis downloaden (als PDF). Helaas is de handelseditie afwijkend van de PDF gepagineerd. De PDF bevat bovendien het dankwoord, dat in de handelseditie ontbreekt.


Aanvulling, 10/10/2009, 15.15: Ik zie zojuist dat Van Woldes stelling ook internationaal de pers heeft gehaald. Zie HIER voor een artikel in het Britse dagblad de Telegraph.

(Bron afbeelding Ellen van Wolde: “Ellen van Wolde” by Dindy van Maanen – wikiportret.nl. Licensed under CC BY 3.0 via Wikimedia Commons – https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ellen_van_Wolde.JPG#/media/File:Ellen_van_Wolde.JPG)

  1. #1 door K. Artman op 9 oktober 2009 - 23:12

    “Er is geen monotheïsme, en al helemaal geen filosofisch theïsme. God is in het Oude Testament de oppergod van een huishouding van andere, lagere goden. Niets meer, en niets minder.” Zelf ben ik maar een leek, die af en toe een boek leest (nu toevallig het uwe), maar dít had ik al begrepen uit Karen Armstrongs ‘Een geschiedenis van GOD’ …

  2. #2 door Taede A. Smedes op 9 oktober 2009 - 23:29

    U hebt gelijk, dit punt is niet nieuw. En dat weet ook Van Wolde. Haar punt was echter dat zeer veel gelovigen én ongelovigen dit helemaal niet weten. Daarmee benadrukte zij de “vreemdheid” van het Oude Testament in vergelijking met huidige religieuze denkkaders. Wat mij betreft een heel mooi punt.

  3. #3 door Bart Klink op 10 oktober 2009 - 11:19

    Na haar oratie gelezen te hebben, denk ik dat haar stelling om bara te vertalen met “scheiden” inderdaad plausibel is. Dat de Bijbel bij tijden niet monotheïstisch is, is al een tijd bekend. Denk ook aan psalmpassages als “God staat in de vergadering der goden, Hij houdt gericht te midden der goden.” (82:1). YHWH had in die tijd ook een gemalin. Toch komt monotheïsme wel voor in het OT, maar in latere passages, waar teksten staan als “Naast Mij is er geen God” enz. Het Bijbelse godsbeeld is dus, ironisch genoeg, aan evolutie onderhevig.
    De wereld van het OT is inderdaad heel anders dan het onze. Dit geld overigens ook voor het Hebreeuws zelf, dat heel anders ‘werkt’ dan onze (West-Europese) talen en soms niet goed vertaald kan worden omdat wij geen equivalente woorden hebben. De grote fout die creationisten maken, is dat ze proberen een tekst die is geschreven in een compleet ander wereldbeeld proberen te plaatsen in het huidige, vaak met de meest bizarre kunstgrepen. Daarmee maak je de schoonheid van de tekst kapot

  4. #4 door Kees de Vries op 10 oktober 2009 - 11:23

    Hoe was het ook alweer? Wat God gescheiden heeft, zal de mens niet samenbrengen? Als symbool vind ik het scheidingsidee wel sterk, het kijkt als het ware vooruit op kerksplitsingen die het christelijk geloof zo kenmerken. Genesis als profetie.
    Er is heel veel wat gewone gelovigen niet weten. De kerken zouden daar eens wat aan moeten doen, maar ja, die zijn ook ‘gewoon gelovig’.

  5. #5 door Lucas Blijdschap op 10 oktober 2009 - 12:23

    Als een kunstenaar een stuk basalt splijt, noemen we dat een scheppingsdaad en als God hemel en aarde scheidt niet?

  6. #6 door Jan Riemersma op 11 oktober 2009 - 08:19

    Dit is een terrein waarop ik mij helemaal niet goed thuisvoel. (Dat er overigens iets vreemds aan de hand was met die eerste zin, dat heb ik altijd wel gedacht: mijn docent oude testament te Tilburg had het alsmaar over ‘bereshit’, dus ik weet niet beter of God vond de schepping van aanvang af al helemaal niets…) Hoe dan ook: vergis ik mij of heeft -inderdaad- Sjoerd Bonting niet een soortgelijke gedachte uitgewerkt in het verleden?

  7. #7 door Jan Riemersma op 11 oktober 2009 - 08:19

    Dit is een terrein waarop ik mij helemaal niet goed thuisvoel. (Dat er overigens iets vreemds aan de hand was met die eerste zin, dat heb ik altijd wel gedacht: mijn docent oude testament te Tilburg had het alsmaar over ‘bereshit’, dus ik weet niet beter of God vond de schepping van aanvang af al helemaal niets…) Hoe dan ook: vergis ik mij of heeft -inderdaad- Sjoerd Bonting niet een soortgelijke gedachte uitgewerkt in het verleden?

  8. #8 door A. Atsou-Pier op 11 oktober 2009 - 12:33

    Mijn Hebreeuws is niet geweldig. De woorden beginnend met vai of vay in Genesis 1 : 3-4, 6-7, 11-12 en 14-18, zijn dat vervoegingen van het werkwoord asa = maken waarover prof. Van Wolde spreekt in haar oratie ?
    Overigens heb ik grote twijfels indien iemand door onbevangen naar een tekst te kijken en het hoofd leeg te maken ontdekt dat er xx eeuwen geleden een vertaalfout is gemaakt. Vertalen is overigens een andere discipline als “exegeren”, daarop verkijkt men zich nog wel eens.
    De hype doet mij denken aan die rond het Evangelie van Judas, waaruit zou blijken dat paradidonai in het Nieuwe Testament verkeerd vertaald was. Nooit meer iets van gehoord sindsdien.

  9. #9 door Druijf op 11 oktober 2009 - 16:35

    “Mijn Hebreeuws is niet geweldig. De woorden beginnend met vai of vay in Genesis 1 : 3-4, 6-7, 11-12 en 14-18, zijn dat vervoegingen van het werkwoord asa = maken waarover prof. Van Wolde spreekt in haar oratie ?”
    Nee, way is onderdeel van de vervoeging. Die vervoeging noemt men een wayyiqtol, en komt vrij vaak voor. Het eerste woord van Gen. 1:7 is een wayyiqtol vorm van het werkwoord (asa.
    Ter vergelijking: Gen 1:5 begint met een wayyiqtol vorm van qara en 1:6 met een wayyiqtol vorm van amar.

  10. #10 door A. Atsou-Pier op 11 oktober 2009 - 18:46

    Dank u, het begint mij nu te dagen. Ondertussen ook uitgevonden dat in de JFB-Bijbel het onvervoegde werkwoord in het Hebreeuws op komt poppen indien men het handje over de Engelse tekst laat wuiven.
    Mevr. Van Wolde zei in haar oratie dat in Gen. 1: 3-4, 6-7, 9-10, 11-12, 14-18 steeds het woord asa gebruikt werd voor maken, en niet bara. Nu heb ik dus asa gevonden in 6-7, en het staat ook in 11-12 en 14-18. Alleen in 3-4 en 9-10 kan ik het woord asa nog niet vinden. Hoe het zei, er staat in ieder geval geen bara.
    Toch nuttig, professoren die vertaalfouten ontdekken in Oude dan wel Nieuwe Testament. Daarvoor had ik nog nooit van paradidonai of van bara gehoord.
    Mooi muziekje, overigens.

  11. #11 door Louwrens op 11 oktober 2009 - 23:41

    In het RD van gister staat een reactie van dr. M. J. Paul. Hij geeft aan dat Bara scheiden kan betekenen, maar ook scheppen. In een van de psalmen wordt gesproken over (her)schep mij een nieuw hart. Dan kan je moeilijk over scheiden spreken. Scheppen of scheiden: het geeft bij Genesis geen uitsluitsel.

  12. #12 door Louwrens op 11 oktober 2009 - 23:41

    In het RD van gister staat een reactie van dr. M. J. Paul. Hij geeft aan dat Bara scheiden kan betekenen, maar ook scheppen. In een van de psalmen wordt gesproken over (her)schep mij een nieuw hart. Dan kan je moeilijk over scheiden spreken. Scheppen of scheiden: het geeft bij Genesis geen uitsluitsel.

  13. #13 door Taede A. Smedes op 12 oktober 2009 - 08:42

    Hallo Louwrens,
    Die reactie kwam voordat Van Wolde haar oratie had uitgesproken. Paul had dus geen weet van de precieze inhoud. Ik denk niet dat zijn argumenten nu nog steek houden. Heb je de oratie zelf gelezen?

  14. #14 door Taede A. Smedes op 12 oktober 2009 - 08:42

    Hallo Louwrens,
    Die reactie kwam voordat Van Wolde haar oratie had uitgesproken. Paul had dus geen weet van de precieze inhoud. Ik denk niet dat zijn argumenten nu nog steek houden. Heb je de oratie zelf gelezen?

  15. #15 door Cor op 12 oktober 2009 - 10:27

    Uit het artikel blijkt dat Paul de rede wel heeft gezien.
    Het punt uit Ps. 51
    12’Schep, o God, een zuiver hart in mij,
    vernieuw mijn geest, maak mij standvastig,’
    lijkt inderdaad op het eerste gezicht Van Wolde tegen te spreken.

  16. #16 door Taede A. Smedes op 12 oktober 2009 - 11:30

    Louwrens & Cor,
    Jullie verwijzen naar een artikel in het Refdag. Ik moest even zoeken (het stond onder de opiniebijdragen), maar het is hier te vinden: http://www.refdag.nl/artikel/1437907/Genesis+11+niet+verkeerd+vertaald.html.
    Wat mij opvalt, is dat Paul helemaal niet met wetenschappelijk valide literatuur komt (behalve de “eeuwenoude” dissertatie van Houtman). Eigenlijk roept hij maar wat, in tegenstelling tot Van Wolde, die in haar oratie sterk argumenteert. Met name zijn ideeën over de “tehom” en dat een wereldbeeld als dat er water onder de aarde niet zouden bestaan niet in de Bijbel wordt verondersteld, is volstrekte onzin (iedereen die aan een staatsuniversiteit theologie studeert, weet dat dit al eeuwenlang bekend is). Hij neemt de historisch-kritische bijbelwetenschap absoluut niet serieus. In punt 4 probeert hij bovendien de historische betrouwbaarheid van de Bijbel te redden. Onzinnig punt.
    Het citaat van Psalm 51 (evenals de andere bijbelteksten die Paul noemt) is overigens een non-argument. Het gaat al uit van de juistheid van een vertaling. Die juistheid staat nu precies ter discussie. Het zou kunnen dat er in het Hebreeuws iets heel anders staat, dan de Nederlandse vertaling suggereert.
    Paul lijkt mij een betoog te voeren voor de historische en letterlijke betrouwbaarheid van de Bijbel. Hij plaatst zijn bijbels-fundamentalistische denkkader tegenover de historisch-kritische en narratieve methoden die Van Wolde hanteert. Natuurlijk is Paul het oneens met Van Wolde; zij ondergraaft immers zijn hele bijbelopvatting en geloof (kijk ook maar eens naar de onzinnige discussies die een tijd geleden binnen de Vrijgemaakte kerk gevoerd werden over het gebruik van de historisch-kritische methode in de dissertatie van Stefan Paas; het gaat in dergelijke discussies niet om wetenschap, maar om het redden van de eigen beginselen).
    Ik ben overigens geen Oud-Testamenticus, maar een systematisch theoloog en godsdienstfilosoof. Ik kijk naar argumenten; discussies over de Hebreeuwse tekst zijn voor andere experts. Afgaande op de argumentatie, ben ik echter van mening dat Van Wolde betere papieren heeft. Daar komt bij dat veel OTici waar ik nadien mee gesproken heb haar punten onderstrepen. Dat is overigens geen autoriteitsargument, maar weerspiegelt het feit dat de experts haar gelijk lijken te geven (totdat het tegendeel blijkt – het blijft wetenschap).

  17. #17 door Taede A. Smedes op 12 oktober 2009 - 11:30

    Louwrens & Cor,
    Jullie verwijzen naar een artikel in het Refdag. Ik moest even zoeken (het stond onder de opiniebijdragen), maar het is hier te vinden: http://www.refdag.nl/artikel/1437907/Genesis+11+niet+verkeerd+vertaald.html.
    Wat mij opvalt, is dat Paul helemaal niet met wetenschappelijk valide literatuur komt (behalve de “eeuwenoude” dissertatie van Houtman). Eigenlijk roept hij maar wat, in tegenstelling tot Van Wolde, die in haar oratie sterk argumenteert. Met name zijn ideeën over de “tehom” en dat een wereldbeeld als dat er water onder de aarde niet zouden bestaan niet in de Bijbel wordt verondersteld, is volstrekte onzin (iedereen die aan een staatsuniversiteit theologie studeert, weet dat dit al eeuwenlang bekend is). Hij neemt de historisch-kritische bijbelwetenschap absoluut niet serieus. In punt 4 probeert hij bovendien de historische betrouwbaarheid van de Bijbel te redden. Onzinnig punt.
    Het citaat van Psalm 51 (evenals de andere bijbelteksten die Paul noemt) is overigens een non-argument. Het gaat al uit van de juistheid van een vertaling. Die juistheid staat nu precies ter discussie. Het zou kunnen dat er in het Hebreeuws iets heel anders staat, dan de Nederlandse vertaling suggereert.
    Paul lijkt mij een betoog te voeren voor de historische en letterlijke betrouwbaarheid van de Bijbel. Hij plaatst zijn bijbels-fundamentalistische denkkader tegenover de historisch-kritische en narratieve methoden die Van Wolde hanteert. Natuurlijk is Paul het oneens met Van Wolde; zij ondergraaft immers zijn hele bijbelopvatting en geloof (kijk ook maar eens naar de onzinnige discussies die een tijd geleden binnen de Vrijgemaakte kerk gevoerd werden over het gebruik van de historisch-kritische methode in de dissertatie van Stefan Paas; het gaat in dergelijke discussies niet om wetenschap, maar om het redden van de eigen beginselen).
    Ik ben overigens geen Oud-Testamenticus, maar een systematisch theoloog en godsdienstfilosoof. Ik kijk naar argumenten; discussies over de Hebreeuwse tekst zijn voor andere experts. Afgaande op de argumentatie, ben ik echter van mening dat Van Wolde betere papieren heeft. Daar komt bij dat veel OTici waar ik nadien mee gesproken heb haar punten onderstrepen. Dat is overigens geen autoriteitsargument, maar weerspiegelt het feit dat de experts haar gelijk lijken te geven (totdat het tegendeel blijkt – het blijft wetenschap).

  18. #18 door Cor op 12 oktober 2009 - 12:19

    Het is zeker zo dat Van Wolde op een aantal punten gelijk heeft. En dat Paul een achterhaalde visie verdedigd.
    Maar volgens de wetenschappelijke methode is het niet Van Wolde’s theorie die gefalsifieerd moet worden, maar moet zij de gangbare vertaling van bara met scheppen omver halen. Naar mijn inzicht (maar ik baseer me slechts op haar oratie) heeft zij dat nog niet voldoende gedaan.
    Neem de aangehaalde tekst uit Ps. 51:12. Daar maakt ‘scheiden’ geen enkele zin. Vergelijk ook Jes. 65:18:
    “Maar gij zult u verblijden en juichen voor eeuwig over hetgeen Ik schep, want zie, Ik schep Jeruzalem tot jubel en zijn volk tot blijdschap.”
    Hierbij gaat het niet om de juistheid van de vertaling, ik heb namelijk gewoon in het Hebreeuws gekeken. Of Van Wolde betere papieren heeft, weet ik nog zo net niet.

  19. #19 door Cor op 12 oktober 2009 - 12:19

    Het is zeker zo dat Van Wolde op een aantal punten gelijk heeft. En dat Paul een achterhaalde visie verdedigd.
    Maar volgens de wetenschappelijke methode is het niet Van Wolde’s theorie die gefalsifieerd moet worden, maar moet zij de gangbare vertaling van bara met scheppen omver halen. Naar mijn inzicht (maar ik baseer me slechts op haar oratie) heeft zij dat nog niet voldoende gedaan.
    Neem de aangehaalde tekst uit Ps. 51:12. Daar maakt ‘scheiden’ geen enkele zin. Vergelijk ook Jes. 65:18:
    “Maar gij zult u verblijden en juichen voor eeuwig over hetgeen Ik schep, want zie, Ik schep Jeruzalem tot jubel en zijn volk tot blijdschap.”
    Hierbij gaat het niet om de juistheid van de vertaling, ik heb namelijk gewoon in het Hebreeuws gekeken. Of Van Wolde betere papieren heeft, weet ik nog zo net niet.

  20. #20 door Adriaan op 12 oktober 2009 - 12:32

    “Het citaat van Psalm 51 (evenals de andere bijbelteksten die Paul noemt) is overigens een non-argument. Het gaat al uit van de juistheid van een vertaling. Die juistheid staat nu precies ter discussie. Het zou kunnen dat er in het Hebreeuws iets heel anders staat, dan de Nederlandse vertaling suggereert.”
    Ken je de blueletterbible?
    Altijd handig als je snel iets wilt weten, in dit geval:
    http://www.blueletterbible.org/Bible.cfm?b=Psa&c=51&v=1&t=KJV#conc/12
    Engl.KJV Strong Root Form (Hebrew)
    Restore h7725 שוב shuwb
    Dus bara noch asa, maar shuwb

  21. #21 door Adriaan op 12 oktober 2009 - 12:32

    “Het citaat van Psalm 51 (evenals de andere bijbelteksten die Paul noemt) is overigens een non-argument. Het gaat al uit van de juistheid van een vertaling. Die juistheid staat nu precies ter discussie. Het zou kunnen dat er in het Hebreeuws iets heel anders staat, dan de Nederlandse vertaling suggereert.”
    Ken je de blueletterbible?
    Altijd handig als je snel iets wilt weten, in dit geval:
    http://www.blueletterbible.org/Bible.cfm?b=Psa&c=51&v=1&t=KJV#conc/12
    Engl.KJV Strong Root Form (Hebrew)
    Restore h7725 שוב shuwb
    Dus bara noch asa, maar shuwb

  22. #22 door Adriaan op 12 oktober 2009 - 12:40

    Oeps, sorry, gepost zonder te lezen. Ik dacht dat het over 51:12 ging. Moet zijn 51:10 en daar staat inderdaad bara.

  23. #23 door Adriaan op 12 oktober 2009 - 12:40

    Oeps, sorry, gepost zonder te lezen. Ik dacht dat het over 51:12 ging. Moet zijn 51:10 en daar staat inderdaad bara.

  24. #24 door Adriaan op 12 oktober 2009 - 12:43

    Ik bedoel 51:10 in de King James Version.

  25. #25 door Adriaan op 12 oktober 2009 - 12:43

    Ik bedoel 51:10 in de King James Version.

  26. #26 door Louwrens op 13 oktober 2009 - 00:36

    Taede, Paul blijft bij de tekst, waarom zou je dan een wetenschappelijk werk erbij moeten betrekken? Daarvan wordt de betekenis echt niet anders. Overigens kwam het artikel na de oratie uit, maar was deze nog niet door Paul gelezen. Je verweer over het waarheidsgehalte van de vertaling is niet juist. De website die Adriaan aanhaalt geeft aan dat er in psalm 51 (Create in me a clean heart, O God; and renew a right spirit within me.) het woord ‘bara’ gebruikt is. Vervolgens gaat Adriaan daar de fout in door te stellen dat het niet in vers 12 staat, maar het is inderdaad vers 10. In Jesaja 45 vers 18 (For thus saith the LORD that created the heavens; God himself that formed the earth and made it; he hath established it, he created it not in vain, he formed it to be inhabited: I [am] the LORD; and [there is] none else.) staat iets soort gelijks: ook hier wordt ‘bara’ gebruikt voor het scheppen van de hemelen en het scheppen van de aarde. Er staat niet: het scheppen/scheiden van hemel en aarde, maar hemel en aarde worden separaat genoemd.
    Ik ben overigens geen Oud-Testamenticus, ik heb zelfs geen theologische opleiding, maar een betrokken gelovige die graag zelf op onderzoek uitgaat. Ik vraag mij af of Paul hier aan zelfbevestiging doet of dat hij zich oprecht afvraagt wat er staat. Persoonlijk denk ik het laatste. De vooringenomenheid van Adriaan’s reactie (non-argument) geeft eerder te denken wat de drijfveren van de medestanders van Van Wolde zijn. Er is niet overtuigend bewezen dat ‘bara’ in Genesis 1 scheiden betekend (of niet). Dat er twee betekenissen zijn, is al langer bekend. Uiteindelijk geldt hier Prediker 12 vers 12 – “Er is geen einde aan het maken van vele boeken en veel lezen is vermoeiing des vleses”

  27. #27 door Louwrens op 13 oktober 2009 - 00:36

    Taede, Paul blijft bij de tekst, waarom zou je dan een wetenschappelijk werk erbij moeten betrekken? Daarvan wordt de betekenis echt niet anders. Overigens kwam het artikel na de oratie uit, maar was deze nog niet door Paul gelezen. Je verweer over het waarheidsgehalte van de vertaling is niet juist. De website die Adriaan aanhaalt geeft aan dat er in psalm 51 (Create in me a clean heart, O God; and renew a right spirit within me.) het woord ‘bara’ gebruikt is. Vervolgens gaat Adriaan daar de fout in door te stellen dat het niet in vers 12 staat, maar het is inderdaad vers 10. In Jesaja 45 vers 18 (For thus saith the LORD that created the heavens; God himself that formed the earth and made it; he hath established it, he created it not in vain, he formed it to be inhabited: I [am] the LORD; and [there is] none else.) staat iets soort gelijks: ook hier wordt ‘bara’ gebruikt voor het scheppen van de hemelen en het scheppen van de aarde. Er staat niet: het scheppen/scheiden van hemel en aarde, maar hemel en aarde worden separaat genoemd.
    Ik ben overigens geen Oud-Testamenticus, ik heb zelfs geen theologische opleiding, maar een betrokken gelovige die graag zelf op onderzoek uitgaat. Ik vraag mij af of Paul hier aan zelfbevestiging doet of dat hij zich oprecht afvraagt wat er staat. Persoonlijk denk ik het laatste. De vooringenomenheid van Adriaan’s reactie (non-argument) geeft eerder te denken wat de drijfveren van de medestanders van Van Wolde zijn. Er is niet overtuigend bewezen dat ‘bara’ in Genesis 1 scheiden betekend (of niet). Dat er twee betekenissen zijn, is al langer bekend. Uiteindelijk geldt hier Prediker 12 vers 12 – “Er is geen einde aan het maken van vele boeken en veel lezen is vermoeiing des vleses”

  28. #28 door A. Atsou-Pier op 14 oktober 2009 - 10:02

    De goede papieren van Ellen van Wolde lijken al iets minder te worden. Vandaag in Trouw een artikel onder de titel “Het lijkt er meer op dat God schiep” van Bob Becking en Marjo Korpel, twee OTici die naar mijn bescheiden mening meer verstand van vertalen hebben dan mevrouw Van Wolde. Het artikel staat (nog) niet op de site van Trouw.

  29. #29 door Cor op 15 oktober 2009 - 12:24

    Dank voor de tip!
    Hun argumenten:
    – Als ‘bara’ vroeger (dan Gen. 1) scheiden betekende, hoeft dat in Gen. 1 niet zo te zijn.
    – In verwante talen betekent ‘bara’ bouwen of maken.
    – In de profeten, die deels ouder zijn dan Gen. 1, is ‘bara’ vaak synoniem (ik zou zeggen: parallel) aan maken, vormen etc.
    – Voorbeelden van Hebreeuwse teksten waarin ‘bara’ scheiden zou kunnen betekenen, zijn niet overtuigend. Van Wolde doet aan datamassage door bijvoorbeeld een tweede object toe te voegen.
    Alle enthousiasme over Van Wolde mag dus weer de ijskast in.

  30. #30 door Steven op 15 oktober 2009 - 15:31

    Ik heb de lezing diagonaal doorgenomen. Mooi om te zien hoe Ellen van Wolde de oudtestamentische discipline op de kaart heeft gezet. Ze heeft ook een helder verhaal gehouden, met een goede poging tot argumentatie. Ik lees haar boeken ook met plezier: ze is een uitstekend communicator en populariseerder van het vak.
    Of het verhaal wetenschappelijk ook geslaagd is, daarover heb ik m’n twijfels, eerlijk gezegd. Een paar dingen daarover:
    1. Veel van wat ze zegt, is niet nieuw. Dat ‘bara’ ook ‘scheiden’ kan betekenen, staat in elk goed Hebreeuws woordenboek. Dat Gen 1:1 ook heel goed (misschien zelfs beter) adverbiaal vertaald kan worden, is allang bekend. Dat het OT verloopt van minder naar meer monotheïstisch is ook geen nieuws. Dat het ot-ische wereldbeeld (als er van één wereldbeeld sprake is in het OT) niet overeenkomt met moderne kosmologie, is toch geen verrassing?
    2. Hierboven is door anderen al aangetoond dat ‘bara’ hier en daar echt het meest plausibel vertaald moet worden als ‘scheppen’. Er zouden ook nog andere teksten te noemen zijn. Anders dan Taede vind ik haar vertaling van Gen 1:26-27 dan ook niet ontroerend, maar vooral erg gezocht.
    Voor de rest zal het uit de wetenschappelijke discussie moeten komen. En aangezien dit vooral literatuurwetenschap is, moeten we geen ‘harde’ conclusies verwachten, maar op z’n best een herschikking van richtingen. Maar ik verwacht eigenlijk niet veel beroering. Het feit dat ze haar lezing alleen kwijt kon in Journal of Old Testament Studies zegt al iets. Dat is toch een tijdschrift van het tweede garnituur, met een revisionistische inslag.

  31. #31 door Steven op 15 oktober 2009 - 15:31

    Ik heb de lezing diagonaal doorgenomen. Mooi om te zien hoe Ellen van Wolde de oudtestamentische discipline op de kaart heeft gezet. Ze heeft ook een helder verhaal gehouden, met een goede poging tot argumentatie. Ik lees haar boeken ook met plezier: ze is een uitstekend communicator en populariseerder van het vak.
    Of het verhaal wetenschappelijk ook geslaagd is, daarover heb ik m’n twijfels, eerlijk gezegd. Een paar dingen daarover:
    1. Veel van wat ze zegt, is niet nieuw. Dat ‘bara’ ook ‘scheiden’ kan betekenen, staat in elk goed Hebreeuws woordenboek. Dat Gen 1:1 ook heel goed (misschien zelfs beter) adverbiaal vertaald kan worden, is allang bekend. Dat het OT verloopt van minder naar meer monotheïstisch is ook geen nieuws. Dat het ot-ische wereldbeeld (als er van één wereldbeeld sprake is in het OT) niet overeenkomt met moderne kosmologie, is toch geen verrassing?
    2. Hierboven is door anderen al aangetoond dat ‘bara’ hier en daar echt het meest plausibel vertaald moet worden als ‘scheppen’. Er zouden ook nog andere teksten te noemen zijn. Anders dan Taede vind ik haar vertaling van Gen 1:26-27 dan ook niet ontroerend, maar vooral erg gezocht.
    Voor de rest zal het uit de wetenschappelijke discussie moeten komen. En aangezien dit vooral literatuurwetenschap is, moeten we geen ‘harde’ conclusies verwachten, maar op z’n best een herschikking van richtingen. Maar ik verwacht eigenlijk niet veel beroering. Het feit dat ze haar lezing alleen kwijt kon in Journal of Old Testament Studies zegt al iets. Dat is toch een tijdschrift van het tweede garnituur, met een revisionistische inslag.

  32. #32 door Taede A. Smedes op 16 oktober 2009 - 08:13

    Het doet me deugd om te moeten erkennen dat de bezoekers en reageerders hier zulke geleerde oud-testamentici zijn, vast allemaal heren hoogleraren OT aan beroemde universiteiten, die jaren hebben doorgestudeerd op de teksten, veel langer dan Van Wolde dat heeft gedaan, die allemaal publiceren in eersteklas tijdschriften en bovendien ongelooflijk kritisch de krant lezen. Ja, ik voel me nederig worden in een dergelijk god(s)geleerd gezelschap…

  33. #33 door Taede A. Smedes op 16 oktober 2009 - 08:13

    Het doet me deugd om te moeten erkennen dat de bezoekers en reageerders hier zulke geleerde oud-testamentici zijn, vast allemaal heren hoogleraren OT aan beroemde universiteiten, die jaren hebben doorgestudeerd op de teksten, veel langer dan Van Wolde dat heeft gedaan, die allemaal publiceren in eersteklas tijdschriften en bovendien ongelooflijk kritisch de krant lezen. Ja, ik voel me nederig worden in een dergelijk god(s)geleerd gezelschap…

  34. #34 door Steven op 16 oktober 2009 - 10:10

    Beste Taede, je enthousiasme siert je, je cynisme niet. Je weet niets, denk ik, van anderen die hier schrijven. Ik heb geen behoefte mijn doopceel hier te lichten, maar geloof me dat ik weet ik waarover ik het heb. Niet te snel je oordeel klaarhebben aub.

  35. #35 door Steven op 16 oktober 2009 - 10:10

    Beste Taede, je enthousiasme siert je, je cynisme niet. Je weet niets, denk ik, van anderen die hier schrijven. Ik heb geen behoefte mijn doopceel hier te lichten, maar geloof me dat ik weet ik waarover ik het heb. Niet te snel je oordeel klaarhebben aub.

  36. #36 door A. Atsou-Pier op 16 oktober 2009 - 10:46

    Prof. Van Wolde publiceerde een weerwoord in Trouw van vandaag 16. Druk bezig zijnde met een van de disciplines van mevr. Van Wolde, namelijk vertalen, heb ik het nog niet goed kunnen lezen. In ieder geval zegt zij nu dat in Genesis 1 zowel bara als asa en yasar voorkomen, waar ik eerder mee zat te worstelen. Dat zal een schrijffoutje in haar oratie zijn geweest.
    Tegen Becking en Korpel voert zij de moderne taalkunde aan, waaruit is gebleken dat echte synoniemen niet bestaan en dat elk woord op een eigen unieke wijze uitdrukking geeft aan een betekenisinhoud of concept. Niets op tegen, maar dat wil nog niet zeggen dat ik op moment x alleen maar synoniem y kan of moet gebruiken. Bij het vertalen kan men dan naar mijn idee in de problemen raken, bij voorbeeld omdat synoniem y niet in een bepaalde grammaticale constructie gebruikt kan worden, of in de context niet de juiste connotatie heeft, of in een bepaalde context niet zo gebruikelijk is als men zou willen, of omdat de bedoelde betekenis in de andere taal in het geheel niet bestaat. Kortom, ik kan niet zoveel met het idee dat één woord exact één of twee of meer betekenissen heeft. (Ik herinner hier even aan de vertaling van paradidonai). Over het gebruik van stijlfiguren en het genre (?) van de tekst heb ik in de hele discussie ook nog niets gehoord, dat wil ook nog wel eens invloed op de betekenis van een woord hebben.
    Op de radio zei mevrouw Van Wolde dat ze zonder de bril van de traditie wilde kijken. Wat exegese betreft kan ik mij daar iets bij voorstellen. Wat vertalen betreft, kan men dat zonder de bril van de traditie ? Ik kan dat niet eens bij levende talen, laat staan bij dode talen.
    Ik wacht dus met spanning de reacties af op het artikel van mevr. Van Wolde in het Journal for the Study of the Old Testament. Mevr. Van Wolde zit overigens in de Editorial Board van dat wetenschappelijke tijdschrift.

  37. #37 door A. Atsou-Pier op 16 oktober 2009 - 10:46

    Prof. Van Wolde publiceerde een weerwoord in Trouw van vandaag 16. Druk bezig zijnde met een van de disciplines van mevr. Van Wolde, namelijk vertalen, heb ik het nog niet goed kunnen lezen. In ieder geval zegt zij nu dat in Genesis 1 zowel bara als asa en yasar voorkomen, waar ik eerder mee zat te worstelen. Dat zal een schrijffoutje in haar oratie zijn geweest.
    Tegen Becking en Korpel voert zij de moderne taalkunde aan, waaruit is gebleken dat echte synoniemen niet bestaan en dat elk woord op een eigen unieke wijze uitdrukking geeft aan een betekenisinhoud of concept. Niets op tegen, maar dat wil nog niet zeggen dat ik op moment x alleen maar synoniem y kan of moet gebruiken. Bij het vertalen kan men dan naar mijn idee in de problemen raken, bij voorbeeld omdat synoniem y niet in een bepaalde grammaticale constructie gebruikt kan worden, of in de context niet de juiste connotatie heeft, of in een bepaalde context niet zo gebruikelijk is als men zou willen, of omdat de bedoelde betekenis in de andere taal in het geheel niet bestaat. Kortom, ik kan niet zoveel met het idee dat één woord exact één of twee of meer betekenissen heeft. (Ik herinner hier even aan de vertaling van paradidonai). Over het gebruik van stijlfiguren en het genre (?) van de tekst heb ik in de hele discussie ook nog niets gehoord, dat wil ook nog wel eens invloed op de betekenis van een woord hebben.
    Op de radio zei mevrouw Van Wolde dat ze zonder de bril van de traditie wilde kijken. Wat exegese betreft kan ik mij daar iets bij voorstellen. Wat vertalen betreft, kan men dat zonder de bril van de traditie ? Ik kan dat niet eens bij levende talen, laat staan bij dode talen.
    Ik wacht dus met spanning de reacties af op het artikel van mevr. Van Wolde in het Journal for the Study of the Old Testament. Mevr. Van Wolde zit overigens in de Editorial Board van dat wetenschappelijke tijdschrift.

  38. #38 door Taede A. Smedes op 16 oktober 2009 - 11:14

    A. Atsou-Pier,
    Dat de drie genoemde werkwoorden in Genesis 1 voorkomen, staat gewoon in de tekst van haar oratie (ze noemt althans asa), en heeft ze bovendien tijdens de mondelinge presentatie ook uitdrukkelijk gezegd. Haar punt is echter dat die drie werkwoorden ieder iets anders tot uitdrukking willen brengen. En dat afgaand op een gedetailleerde analyse van het werkwoord bara (op de interpretatie van dat woord lag in haar oratie alle nadruk, zodat het wellicht lijkt alsof alleen dat woord in Genesis voorkomt) er redenen zijn om aan te nemen dat je dit woord anders moet vertalen.
    Waar Becking & Korpel menen dat de drie werkwoorden als synoniemen gebruikt kunnen worden, meent Van Wolde – even afgaand op wat je schrijft, ik heb haar reactie niet gelezen – geheel terecht dat je naar de context moet kijken waarin een woord gebruikt wordt. Ze suggereert – denk ik – niet dat ieder woord slechts één betekenis heeft, maar dat (a) de betekenis afhangt van de context waarin het woord gebruikt wordt, en dat (b) een schrijver niet voor niets een bepaald woord gebruikt en niet een ander en dat je dus dit woordgebruik serieus moet nemen en niet al te snel moet concluderen dat het synoniem is voor iets anders. Dit is inderdaad gewoon moderne taalkunde en semantiek.
    Ik denk dat je inderdaad niet kunt vertalen zonder traditie, in die zin dat je altijd moet bedenken hoe bepaalde zinnen traditioneel vertaald zijn, om je vervolgens af te vragen of volgens de moderne inzichten die traditionele vertaling nog adequaat is. Dit is hermeneutiek: je voorverstaan (traditie) helder krijgen om er ook afstand van te kunnen nemen en te vragen of er echt staat wat er (vanuit de traditie bekeken) lijkt te staan. Dat afstand nemen is precies wat Van Wolde doet. En ja, dan kan blijken dat het traditionele verstaan aan herziening toe is.

  39. #39 door Leon op 21 oktober 2009 - 17:21

    Als God de hemel en aarde vooral schept door te scheiden dan betekent dat niet dat die hemel en aarde er van tevoren al waren: toets voor de aardigheid eens in bij google/images de woorden « electron positron creation » en dan zie van die apenkrullen, linksom en rechtsom, dat zijn electronen en positronen die op het moment van hun vorming van elkaar gescheiden worden. Ze ontstaan niet uit het niets maar uit licht (een foton).
    Maar waarom roept Van Wolde in de Trouw (wereldwijd geciteerd) « …God ís helemaal niet de Schepper van hemel en aarde », en waarom zegt ze dat niet in haar oratie? Omdat ze denkt dat dat meer aandacht trekt en tegelijkertijd weet dat ze die conclusie helemaal niet uit haar onderzoek kan trekken? Of heeft ze Jesaja 45 niet gelezen?

  40. #40 door Leon op 21 oktober 2009 - 17:21

    Als God de hemel en aarde vooral schept door te scheiden dan betekent dat niet dat die hemel en aarde er van tevoren al waren: toets voor de aardigheid eens in bij google/images de woorden « electron positron creation » en dan zie van die apenkrullen, linksom en rechtsom, dat zijn electronen en positronen die op het moment van hun vorming van elkaar gescheiden worden. Ze ontstaan niet uit het niets maar uit licht (een foton).
    Maar waarom roept Van Wolde in de Trouw (wereldwijd geciteerd) « …God ís helemaal niet de Schepper van hemel en aarde », en waarom zegt ze dat niet in haar oratie? Omdat ze denkt dat dat meer aandacht trekt en tegelijkertijd weet dat ze die conclusie helemaal niet uit haar onderzoek kan trekken? Of heeft ze Jesaja 45 niet gelezen?

  41. #41 door A. Atsou-Pier op 23 november 2009 - 09:23

    @ Taede Smedes
    Bent u toevallig geabonneerd op of leest u via via The Journal for the Study of the Old Testament ?
    Ten tijde van de krantenberichten rond mevrouw Van Wolde werd gezegd dat er een artikel zou worden geplaatst in dat wetenschappelijke tijdschrift, dat over veertien dagen zou verschijnen. Rond die tijd meen ik op de site van het Journal gezien te hebben dat nr. 34 uit was, maar nu zie ik daar als current volume staan nr. 33 van juni. Geen enkele aanwijzing omtrent het verschijnen van het eerstvolgende nummer met het artikel van mevr. Van Wolde, noch van het daaropvolgende nummer waarin dan de commentaren op het artikel zouden kunnen staan.
    Het tijdschrift verschijnt 5 keer per jaar en kost nogal wat. Het zal dus vermoedelijk alleen in universitaire instituten te lezen zijn. Ik hoop het niet, maar ik sluit niet uit dat de gewone krantenlezer over de hele zaak niets meer hoort.

  42. #42 door A. Atsou-Pier op 23 november 2009 - 09:23

    @ Taede Smedes
    Bent u toevallig geabonneerd op of leest u via via The Journal for the Study of the Old Testament ?
    Ten tijde van de krantenberichten rond mevrouw Van Wolde werd gezegd dat er een artikel zou worden geplaatst in dat wetenschappelijke tijdschrift, dat over veertien dagen zou verschijnen. Rond die tijd meen ik op de site van het Journal gezien te hebben dat nr. 34 uit was, maar nu zie ik daar als current volume staan nr. 33 van juni. Geen enkele aanwijzing omtrent het verschijnen van het eerstvolgende nummer met het artikel van mevr. Van Wolde, noch van het daaropvolgende nummer waarin dan de commentaren op het artikel zouden kunnen staan.
    Het tijdschrift verschijnt 5 keer per jaar en kost nogal wat. Het zal dus vermoedelijk alleen in universitaire instituten te lezen zijn. Ik hoop het niet, maar ik sluit niet uit dat de gewone krantenlezer over de hele zaak niets meer hoort.

  43. #43 door Taede A. Smedes op 23 november 2009 - 09:35

    @ Atsou-Pier,
    Ik houd het in de gaten. Zodra ik meer weet, hoor je van mij.

  44. #44 door Cor op 24 december 2009 - 11:18

    Op de site van het NBG zijn twee weerleggingen te vinden van Van Woldes theorie.
    http://www.bijbelgenootschap.nl/nieuws/art/hebraicus-martin-baasten-van-wolde-heeft-ongelijk/.

  45. #45 door Cor op 24 december 2009 - 11:18

    Op de site van het NBG zijn twee weerleggingen te vinden van Van Woldes theorie.
    http://www.bijbelgenootschap.nl/nieuws/art/hebraicus-martin-baasten-van-wolde-heeft-ongelijk/.

  46. #46 door A. Atsou-Pier op 27 december 2009 - 10:32

    In Trouw van 23-12-09 staat een interview met prof. Van Wolde ter gelegenheid, neem ik aan, van het uitkomen van haar nieuwe boek “Reframing biblical studies.” In dit interview betoont zij zich niet gelukkig met de destijdse kop in Trouw over de kwestie bara = scheiden. Voor haar nieuwste boek is zij op zoek gegaan naar een taalkundige methode, technisch en neutraal, om de betekenis van woorden te leren kennen, steeds in iedere zin waarin ze voorkomen. Daarbij kwam ze uit bij het instrument van de taalkundige Langacker, dat zij heeft bewerkt om te kunnen toepassen op bijbelse teksten.
    Na veel zoekwerk blijkt deze Langacker Ronald Langacker te zijn, hij staat op de Engelse en Franse Wiki. Daarmee belanden we midden in de cognitieve taalkunde, een vakgebied waarvan ik helaas niet veel meer heb begrepen dan dat Chomsky er anders over dacht.
    De dag erna in Trouw nog een keer prof. Van Wolde, met een mooi verhaal over hoe zij zich de hemel voorstelt. Niet begrepen de passage : “Maar sinds de gnostiek, de eerste eeuwen van het christendom, kijkt iedereen naar boven …”. Ja, in het jodendom keek men naar beneden (zie ook het stukje Prediker/Brahms van laatst) en in het christendom naar boven. Maar in de gnostiek die er, in tegenstelling tot jodendom en christendom, weliswaar een complete kosmogonie op nahield, keek men niet naar boven of naar beneden, men keek naar binnen.
    In geen van beide artikelen staat iets over een publicatie in de Journal for the Study of the Old Testament.

  47. #47 door A. Atsou-Pier op 27 december 2009 - 10:32

    In Trouw van 23-12-09 staat een interview met prof. Van Wolde ter gelegenheid, neem ik aan, van het uitkomen van haar nieuwe boek “Reframing biblical studies.” In dit interview betoont zij zich niet gelukkig met de destijdse kop in Trouw over de kwestie bara = scheiden. Voor haar nieuwste boek is zij op zoek gegaan naar een taalkundige methode, technisch en neutraal, om de betekenis van woorden te leren kennen, steeds in iedere zin waarin ze voorkomen. Daarbij kwam ze uit bij het instrument van de taalkundige Langacker, dat zij heeft bewerkt om te kunnen toepassen op bijbelse teksten.
    Na veel zoekwerk blijkt deze Langacker Ronald Langacker te zijn, hij staat op de Engelse en Franse Wiki. Daarmee belanden we midden in de cognitieve taalkunde, een vakgebied waarvan ik helaas niet veel meer heb begrepen dan dat Chomsky er anders over dacht.
    De dag erna in Trouw nog een keer prof. Van Wolde, met een mooi verhaal over hoe zij zich de hemel voorstelt. Niet begrepen de passage : “Maar sinds de gnostiek, de eerste eeuwen van het christendom, kijkt iedereen naar boven …”. Ja, in het jodendom keek men naar beneden (zie ook het stukje Prediker/Brahms van laatst) en in het christendom naar boven. Maar in de gnostiek die er, in tegenstelling tot jodendom en christendom, weliswaar een complete kosmogonie op nahield, keek men niet naar boven of naar beneden, men keek naar binnen.
    In geen van beide artikelen staat iets over een publicatie in de Journal for the Study of the Old Testament.

%d bloggers op de volgende wijze: