Te gruwelijk voor woorden

Gisteren hadden we faculteitsdag. Het ging over het interpreteren van heilige teksten. Ger Groot, Ellen van Wolde, Jan van der Watt en een koranspecialiste (wier naam me even ontschoten is) hielden spannende lezingen over hoe om te gaan met heilige teksten. De lezing van Ger Groot was nog het spannendst, maar ik hoop dat die lezing volgende week online wordt gepubliceerd, zodat ik er dan verder op kan ingaan. We hadden gisteren echter ook nog even vrije tijd, en ik kon dan ook even mijn mail checken. En toen ik gistermiddag rond kwart voor vijf daarmee bezig was, stond teletekst en Nu.nl vol van de “zaak Milly Boele”.

De zaak is te gruwelijk voor woorden. Wat heeft zich daar in godsnaam afgespeeld? En waarom raakt de zaak mensen zo, zozeer zelfs dat het een breed in de media wordt uitgemeten?

Allereerst gaat het natuurlijk om een jong meisje. Oké, ik heb veel mensen al horen zeggen dat als je de foto’s bekeek, Milly niet echt 12 jaar leek, maar veeleer 16 of 17. Toch is het een jong meisje, en dat zij is vermoord (en god weet wat er nog meer met haar gebeurd is) is een regelrechte moord op de onschuld zelf. Dat is één aspect.

Wat ook direct raakt, is het feit dat haar lichaam slechts twee huizen verderop begraven was. Het was een buurman van twee huizen verder die het allemaal heeft gedaan. Als Milly was ontvoerd, meegenomen naar een afgelegen plek, en daar was vermoord en begraven, was het niet minder erg geweest, maar was de impact anders geweest. Wat nu vooral raakt, is dat de veiligheid en beschutting van de eigen buurt is geschaad. En het vertrouwen in mensen die je denkt te kennen. Denk je eens in dat je eigen buren een paar huizen verderop zoiets uithalen. Voor veel mensen is dat gewoon onvoorstelbaar. Maar bij Milly Boele is het gebeurd. Waar ben je nog veilig? Als zoiets gebeurt, voel je je nergens meer veilig, zelfs niet in je eigen huis. En thuis is toch de plek waar tenminste je kinderen veilig zouden moeten zijn. Die veiligheid wordt nu doorgeprikt als een illusie. De wereld is nergens veilig. Ergens wisten we het, maar we worden er nu wel heel erg hard mee geconfronteerd. De hel, dat zijn de anderen, zei Sartre.

En de behoeders van de veiligheid? Dat zijn hier precies de daders. De dader was een 26-jarige politieagent. In onze maatschappij nog altijd het toonbeeld van veiligheid. Maar ook hier blijkt het weer een illusie te zijn. De vriendin van de agent was zelf ook agente, en heeft hem uiteindelijk naar de politie (zijn collega’s dus) gestuurd om zijn verhaal te doen, nadat hij haar alles had opgebiecht. Zoals een schoolkameraadje van Milly gisterochtend zei: “En de politie moet je beste vriend zijn?” Er vindt hier een omkering plaats, een pervertering van alle waarden.

En dan vanochtend staat op Nu.nl dat deskundigen nu stellen dat er grove fouten zijn gemaakt in de opsporing van Milly. De recherche wilde zorgvuldig te werk gaan, terwijl haast geboden was, aldus de deskundigen. We kennen de afgelopen jaren andere gevallen waar precies het tegenovergestelde aan de hand was. Er is dus geen algemene regel. Maar grove fouten – zou Milly nog te redden zijn geweest als er wel sneller was gereageerd? Mensen blijken eens te meer feilbaar te zijn.

Onze samenleving lijkt in de kern aan verrotting onderhevig. En die verrotting lijkt niet te stoppen. Veiligheid en autoriteit blijken illusies te zijn. De politie, die bij uitstek het goede voorbeeld zouden moeten geven, blijkt zelf door en door verrot. Dat blijkt van kleine incidentjes van agenten die veel te hard rijden terwijl ze anderen glimlachend voor te hoge snelheid bekeuren, tot uitwassen als de moord op Milly. Natuurlijk, niet iedere agent is zo, dat weet ik wel. Maar het gaat niet om welk individu goed of fout is, het gaat om het beeld dat bij mensen ontstaat door dergelijke wantoestanden. En het beeld is dat van een samenleving die op alle niveaus verrot is. De politici die in Den Haag gewerkt hebben, weten ervan. Zij vluchten bij bosjes de politiek uit, nu het nog kan. Om bij hun kinderen te zijn, om die te beschermen tegen de verrotting die ze zelf niet konden stoppen, of die ze door hun politiek juist hebben bevorderd. Ze vluchten daarmee voor hun eigen verantwoordelijkheid. Als ik vandaag ontslag neem, krijg ik geen cent. Bos en Eurlings nemen ontslag en krijgen nog minstens vier jaar lang 80% van hun salaris als wachtgeld. Om vervolgens commissaris bij een grote bank of verzekeringsinstelling te worden en opnieuw zakken te vullen over de ruggen van burgers heen. Want ook dat is het beeld dat mensen vandaag de dag met het woordje “marktwerking” associëren: zakkenvullerij en weglopen voor je verantwoordelijkheid. Het draait allemaal om beeldvorming, om “simulacra” (om een term van de filosoof Baudrillard te gebruiken). En niet om waarheid.

Milly Boele is het slachtoffer van de waarheid. En tegelijkertijd toont haar dood ook aan wat waarheid is. En dat die waarheid niet bij mensen te vinden is, noch bij een godgelovige Balkenende, noch bij een briesende atheïst als Wilders. Want mensen zijn door en door verrot en corrupt. Daarin schuilt de kracht van het zondeval-idee, niet als een eenmalige historische gebeurtenis, maar precies als eeuwige waarheid die in Genesis zo helder wordt verwoord. En ook dat we dus alleen maar kunnen bidden en hopen op verlossing die ons geschonken wordt. Niet door mensen, maar door Iets of Iemand die niet van deze wereld is. Het is hoop, geen zekerheid. Maar zoals Kant al besefte, ofschoon het nimmer de status van zekerheid en kennis kan hebben, kunnen we als mensen niet zonder die hoop op Transcendentie om ons leven te leven in het licht van de gruwelijkheden die mensen overkomen en vooral elkaar aandoen.

  1. #1 door Taede A. Smedes op 18 maart 2010 - 12:17

    Gert,
    Op zich heb je natuurlijk gelijk. De samenleving is een abstractie en de keuzes zijn die van individuen. En toch kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de moord op Milly een uiting is, en tegelijkertijd aantoont, dat er iets structureel mis is met onze samenleving. Denk ook eens aan al de “familiedrama’s” die er de afgelopen maanden zijn geweest: een ouder die zijn of haar hele familie probeert om te brengen.
    En ik weet het, de samenleving is een abstractie. Tegelijkertijd is het ook zo dat de samenleving wordt gemaakt door individuen. Individuen bepalen de samenleving, maar zoals bij alle complexe systemen gaat uiteindelijk het systeem – de samenleving – ook invloed uitoefenen op de individuen. “De samenleving” is dus een abstractie die wel degelijk invloed uitoefent. Blijkbaar is er iets mis aan dat systeem, dat zoveel individuen tot zulke vreselijke keuzes komen. Dat bedoel ik met de verrotheid van onze samenleving.
    Gelukkig moet daar dan wel weer bij aangetekend worden dat juist het feit dat de media er zo hard bovenop springen en zoveel aandacht aan de “zaak Milly Boele” schenken, ook aangeeft dat het niet slechts nieuws tussen ander nieuws is. Het is geen triviale zaak. Nog niet, tenminste…

  2. #2 door Taede A. Smedes op 19 maart 2010 - 10:48

    Ik weet niet of ik je reactie helemaal begrijp, maar het was niet mijn bedoeling om te suggereren dat het kwaad overal aanwezig is, behalve in onszelf. Integendeel zelfs. Ik heb juist geprobeerd te benadrukken dat mensen zelf “geneigd zijn tot alle kwaad” (om een ouderwetse uitdrukking te gebruiken). Maar de remmingen die we normaliter hebben om die kwade neigingen te onderdrukken, lijken steeds vaker weg te vallen. Waar dat door komt, weet ik niet, en ik denk dat er iets in onze samenleving gaande is, dat ervoor zorgt dat die remmingen steeds gemakkelijker wegvallen.

  3. #3 door Taede A. Smedes op 20 maart 2010 - 11:57

    @ Gert,
    Hoe kun je het nu eens zijn met een uitspraak als “I love our species!”? Kan ik het eens of oneens zijn met bijvoorbeeld jouw uitspraak “Ik houd van mijn vrouw!”? Ik begrijp dus niet helemaal waar je naartoe wilt. Als het gaat om Gazzaniga’s idee dat de mens uniek is en met name zijn uitspraak “I have never found it necessary to lessen our success and domination of this universe”, dan wordt het anders. Dat mag Gazzaniga vinden (een mening), maar ik vind toch wat anders, namelijk dat het wel degelijk nodig is om de visie op de mens wat bij te stellen, met name om hoogmoed etc. te bestrijden. Dat zul jij toch niet met mij oneens zijn? Daarmee wil ik overigens weer niet bestrijden – maar jij hebt ook mijn God én Darwin gelezen, dus je weet waar ik op doel – dat er wel iets met de mens aan de hand is. Met andere woorden, ik wil liefst naar twijfel toe, tussen relativisme en fundamentalisme, zoals beschreven in het schitterende en onlangs vertaalde boek van Peter Berger en Anton Zijderveld, Lof der twijfel: Hoe we overtuigingen kunnen koesteren zonder daarbij fanatiek te worden. (Amsterdam: Cossee 2010).

  4. #4 door gert korthof op 22 maart 2010 - 14:23

    Taede,
    ik vroeg het omdat het bij Gazzaniga om een zeer optimistisch mensbeeld gaat, het grenst zelfs aan het arrogante en superioriteitsgevoel. Dit staat natuurlijk tot het grootst mogelijke contrast met jouw geloof in de erfzonde. Je kunt niet tegelijk vinden dat de mens superieur en fantastisch is en tegelijk 100% in de erfzonde geloven. Daarom vraag ik het.
    Het grote contrast zijn de capaciteiten van de mens: het heeft een geschreven en mondelinge moraal, (war vooral de christenen prat op gaan), 300% grotere hersenen dan een chimpanzee, kan zijn verstand gebruiken om impulsen onder controle te houden, kan communiceren met anderen door middel van een zeer uitgebreide en unieke taal, kan vrijwel ongelimiteerd informatie over alles en nog wat verzamelen op het internet, …
    … en tegelijkertijd vermoord een agent een buurmeisje en veroordeelt justitie een onschuldige tot levenslange gevangenisstraf (Lucia de B), en misbruiken mensen die alles weten van God, moraal, de Bijbel, de hemel en de hel, kinderen die aan hun zorgen zijn toevertrouwd (RK).
    Die tegenstelling bedoel ik.
    Het probleem van de verrotte samenleving waarover je gepost hebt, is wel degelijk belangrijk, maar je moet specifieker zijn waar het ‘verrotte’ zit.
    Ik geef de suggestie dat bij alle menselijke organisaties waar er een strakke hierarchische structuur is met één man aan de top die het beleid bepaald: daar gaat het fout. Dat zijn de RK kerk, het leger, het bedrijsleven, overheden, justitie. Deze organisaties hebben de neiging ongeacht het doel waarvoor ze in het leven geroepen zijn, hun eigen belangen, hun eigen continuïteit voor op te stellen en de schade die ze aanrichten te ontkennen. Als je met deze bril op de actualiteit volgt, kun je hiermee een hoop begrijpelijk maken. Daar zit de oorzaak van het ‘rotte in de maatschappij’ volgens mij.

  5. #5 door Verbaasde atheïst op 22 maart 2010 - 16:08

    Ik denk dat we er maar aan moeten wennen dat onze hersenen niet onfeilbaar zijn en er mechanismen zijn die ons tot handelen kunnen drijven dat zeer schadevol is.
    Zo zijn er genoeg ziekten waar mensen zichzelf schade toebrengen of ernstig lijden onder een ziektebeeld.
    Helaas kan zich dus ook de situatie voordoen dat mensen getriggerd worden tot het begaan van uiterst lugubere en verschrikkelijke daden.
    We kunnen ons denken en doen niet langer meer zien als het verlengde van een in principe 100% zuivere geest die verleid wordt tot het slechte. Ons denken zelf kan ziek zijn. In verreweg de meeste gevallen heeft het persoon zelf hier last van maar in sommige gevallen kan dit leiden tot dit soort dingen.

%d bloggers op de volgende wijze: