Teleurstellende antwoorden van het Ministerie van OCW (UPDATE)

Zojuist heb ik van het Ministerie van OCW bericht terug ontvangen op de vragen die ik via hun website heb gesteld. Het mailtje kwam van een woordvoerster van het Ministerie. De antwoorden zijn erg teleurstellend, oppervlakkig en kort, OCW is zich van geen kwaad bewust en ziet blijkbaar ook helemaal geen kwaad in de Stichting De Oude Wereld. Dit is het mailtje dat ik schreef, met de vragen vetgedrukt en de antwoorden van OCW cursief:

Onderwerp: Gesprekken met Stichting de Oude Wereld

Vraag:
Geachte heer/mevrouw,

Vandaag kwam in het nieuws dat de Stichting de Oude Wereld, een organisatie van jonge-aarde creationisten, vorige week woensdag contact heeft gehad met medewerkers van het ministerie van OCW. Als onderzoeker aan het Heyendaal Program on Theology and Science van de Radboud Universiteit Nijmegen bestudeer ik de ontwikkeling van het creationisme in Nederland. Daarnaast houd ik ook een weblog bij (www.tasmedes.web-log.nl) en ben ik werkzaam als freelance journalist (aangesloten bij de NVJ). Vanuit deze posities heb ik een aantal vragen aan dit ministerie, in eerste instantie:

1. Het ministerie van OCW heeft herhaaldelijk afwerend gereageerd op brieven van de Stichting de Oude Wereld. Wat heeft het ministerie ervan overtuigd dat overleg met deze Stichting nuttig zou kunnen zijn?

De Stichting had gevraagd om een gesprek. Het is gebruikelijk om, indien mogelijk, op een dergelijk verzoek in te gaan.

2. Wat zijn de afspraken die met de Stichting gemaakt zijn? Zijn deze conform het persbericht dat de Stichting vandaag (27 april) liet uitgaan? (Zie voor de tekst: http://tasmedes.web-log.nl/tasmedes/2011/04/overleg-stichting-oude-wereld-met-ocw-het-offici%C3%ABle-persbericht.html).

Er zijn geen afspraken gemaakt. Er is slechts vastgesteld dat in Nederland ieder vrij is om leermateriaal te maken en dat aan scholen aan te bieden. Scholen zijn vrij om er al dan niet gebruik van te maken.

3. Welke expertise ten aanzien van de evolutietheorie had de gesprekspartner van het ministerie?

Er is niet gediscussieerd over de evolutietheorie en er was dus ook geen behoefte aan specifieke kennis daarvan. Geconstateerd is slechts dat deze deel uitmaakt van het eindexamenprogramma en dus op alle scholen dient te worden onderwezen. Dit werd door Stichting De Oude Wereld onderschreven.

4. Had de gesprekspartner van het ministerie kennis van de strategie van "teach the controversy" die Amerikaanse creationisten hanteren?

Zie het antwoord op vraag 3.

5. Zijn er afspraken gemaakt voor vervolggesprekken met de Stichting?

Nee.

6. Zou het ministerie geïnteresseerd zijn in een voorlichtend gesprek met evolutiebiologen en een theoloog (bijvoorbeeld ondergetekende) over (a) de problemen die de Stichting signaleert t.a.v. de evolutietheorie, en (b) achtergronden van het creationisme in de VS?

Dank voor uw aanbod, maar het ministerie ziet hiertoe geen reden. Er bestaan geen plannen tot inhoudelijke wijziging van het examenprogramma zoals opgesteld door een breed samengestelde, vakinhoudelijk deskundige adviescommissie.

Evenmin zijn er voornemens om te treden in de vrijheid van onderwijs, op grond waarvan scholen de leerstof kunnen aanbieden op een wijze die past bij de identiteit van de school.

Wat ik met name jammer vind, is dat er helemaal niet inhoudelijk op de vragen wordt ingegaan. Stichting De Oude Wereld schrijft in het persbericht expliciet dat de evolutietheorie het speerpunt van het gesprek was. Maar in antwoord op vraag 3 antwoord OCW dat er helemaal niet over de evolutietheorie is gesproken. Hoe zit het nu? Ook is raar dat OCW in haar brieven aan de Stichting voortdurend afhoudend is en helemaal geen dialoog wil. Maar in antwoord op vraag 1 wordt doodleuk gesteld dat de Stichting om een gesprek had gevraagd en dat op dergelijke verzoeken meestal wordt ingegaan. Ook hier is sprake van een discrepantie die ik gewoonweg niet begrijp. Als OCW en de Oude Wereld het met elkaar eens waren, waarom had de Oude Wereld dan in eerste instantie om een gesprek gevraagd? En waarom dan dat persbericht van de Stichting?

Ik heb echter gisteravond dezelfde vijf vragen naar een andere communicatiemedewerker van het ministerie gestuurd. Daar heb ik nog geen bericht op terug. Ook René Fransen heeft opheldering gevraagd bij het ministerie. Wordt dus nog altijd vervolgd…

Aanvulling, 15.00 uur: Via Twitter en in reacties wordt gesuggereerd dat het juist de Stichting De Oude Wereld is die de waarheid verdraaien, door een persbericht de wereld insturen dat de zaken mooier voorstelt dan ze zijn. Dat is uiteraard ook mogelijk. Ik blijf dan wel vragen stellen bij het waarom van het persbericht. Waarom juist nu een persbericht? Ook begrijp ik nog altijd niet waarom het Ministerie van OCW de Stichting heeft uitgenodigd voor een gesprek, waar ze dus precies hetzelfde verteld hebben dan ze eerder in brieven al hadden gedaan. Waar was zo'n gesprek nog goed voor? Het blijft een hele vreemde zaak. Ik hoop echter dat er te zijner tijd meer licht op komt.

Aanvulling, 16.46 uur: Ik heb één alinea gewist, omdat ik hierin schreef over een "opdracht" van het Ministerie van OCW aan de Oude Wereld. Bij nader inzien ben ik geneigd om dit toch als een eigen interpretatie van de Stichting te zien, die ze heel retorisch vooraan in hun persbericht hebben gezet (en door het eerdergenoemde bericht op CVNieuws tot kop werd verheven), maar wat feitelijk gezien weinig voorstelt en zelfs gewoon bij wet geregeld is. Is deze hele kwestie dan slechts een storm in een glas water? Ik geloof het niet. De Oude Wereld blijft aan de weg timmeren, blijft proberen een voet tussen de deur te krijgen. Er blijven discrepanties tussen het persbericht van de Oude Wereld en de antwoorden van OCW, die nog onopgehelderd zijn. De Stichting probeert de strategie van teach the controversy steeds uitbundiger voor het voetlicht te krijgen, en dat lijkt ze steeds beter te lukken. Het is dus zaak om uiterst waakzaam te blijven, het creationisme in Nederland lijkt toch steeds meer op te rukken.


Update, 17.00 uur: Terwijl ik het voorgaande aan het schrijven was, kreeg ik van wetenschapsjournalist René Fransen een mailtje, waarin hij (van dezelfde woordvoerster) antwoord kreeg op zijn vragen. (Ik bericht hierover met uitdrukkelijke toestemming van Fransen, waarvoor dank!)

Fransen vroeg:

a) waarom de Stichting Oude Wereld op het ministerie was
b) of er door het ministerie ruimte is geboden aan de Stichting Oude Wereld om hun visie op schepping en evolutie te propageren op scholen, of schoolboeken zodanig aan te passen dat ze in overeenstemming zijn met hun visie.

Het antwoord van de woordvoerster van het Ministerie van OCW luidt alsvolgt:

De Stichting had gevraagd om een gesprek. Het is gebruikelijk om, indien mogelijk, op een dergelijk verzoek in te gaan. Volgens de Stichting moet er naast de evolutietheorie ook aandacht zijn voor andere theorieën. Geconstateerd is dat de evolutietheorie deel uitmaakt van het eindexamenprogramma en dus op alle scholen dient te worden onderwezen. Dit werd door Stichting De Oude Wereld onderschreven. Scholen hebben wel de vrijheid om de stof te behandelen op een wijze die overeenkomt met hun identiteit en zij mogen daarnaast ook andere opvattingen behandelen. Daar kunnen zij leermiddelen voor gebruiken die zij kiezen, want daarin is de school vrij. Er is in het gesprek dan ook slechts vastgesteld dat in Nederland een ieder vrij is om leermateriaal te maken en dat aan scholen aan te bieden. Scholen zijn vrij om er al dan niet gebruik van te maken. Er zijn geen afspraken gemaakt.

Met andere woorden, er is wel degelijk over de evolutietheorie gesproken (in tegenstelling tot wat aan mij bericht werd), maar voor de rest is de strekking dezelfde als in de antwoorden die ik toegezonden kreeg. Hieruit blijkt m.i. voldoende dat het persbericht van de Stichting de woorden van OCW behoorlijk opblaast. Er is géén expliciete opdracht door OCW aan de Stichting geformuleerd. Niettemin blijft mijn onrust over het idee dat ook "andere opvattingen" naast de evolutietheorie behandeld mogen worden. Ik vind de wet hier te vrijblijvend en blijf dus pleiten voor een discussie over die vrijblijvendheid. 

Advertisements
  1. #1 door Jasper Winkel op 3 mei 2011 - 14:13

    Beste Taede,
    Ik vermoed dat de tekst van de oude wereld je heeft misleid. Niet verrassend, als je bedenkt dat dat precies is wat dergelijke organisaties doen.
    Waar ‘de oude wereld’ volgens mij zijn hoop uit put, is het volgende:
    ‘Het Ministerie vertrouwt op het zelfcorrigerend vermogen van onderwijs, methode-ontwikkelaars en schoolboekenuitgevers.’ Dit lijkt me best iets dat de woordvoerder van het ministerie gezegd zou kunnen hebben.
    Dit interpreteren ze vervolgens als ‘Stichting De Oude Wereld mag zelf aan de slag om fouten in schoolboeken aan de kaak te stellen.’ In principe is dit niet meer dan op zichzelf toegepast (en nogal overtrokken) zeggen: iedereen mag onderwijs maken.
    Als ze het gesprek ingingen om het monopolie van de evolutietheorie aan de kaak te stellen is het antwoord van het ministerie op je brief (de evolutietheorie is niet besproken) inderdaad vreemd. Aangezien het ministerie niet van plan is om de exameneisen aan te passen is het hoofdpunt zoals aangekaart door de stichting dus niet behaald, maar dat staat zo sneu in een persbericht.
    Mijn conclusie aan dit geheel is dan ook dat de verdraaiing zoals gewoonlijk bij de creationisten zit: ‘Het gesprek leverde niks op; dan gooien we er toch een persbericht uit om te vertellen wat we allang mochten?’
    Dat ze uberhaupt als gesprekspartner aan tafel mogen komen snap ik ook wel weer. Als ze niet mochten komen had er in het persbericht gestaan: ‘Ministerie sluit ogen voor wetenschappelijke alternatieven voor de evolutietheorie’.
    Deze mensen kunnen altijd wel wat schrijven; retoriek is alles wat ze hebben.
    Over de dreiging van dit soort bewegingen ben ik het overigens wel met je eens. De oplossing blijft inhoudelijk in debat gaan, en blijven aanwijzen waarom de retoriek vol gaten zit.

  2. #2 door Steven op 3 mei 2011 - 16:17

    Zeg ik nou iets heel geks als ik vind, Taede, dat je geprobeerd hebt iets groter te maken dan het is? De brief van het ministerie lijkt me heel normaal en precies aan te sluiten bij het persbericht. Het persbericht zegt wat er besproken is. Het ministerie zegt wat daarbij de kaders waren: de Stichting is beleefd aangehoord en er is niets toegezegd. Precies wat ik eerder al schreef, naar aanleiding van het persbericht.
    Kortom, storm in een glas water. Over tot de orde van de dag.

  3. #3 door Taede Smedes op 3 mei 2011 - 17:19

    Steven,
    Feit is dat het antwoord van het Ministerie een heel ander perspectief geeft op het persbericht, waardoor blijkt dat de “opdracht” zoals die in het persbericht geformuleerd lijkt (en zoals die ook door CV Nieuws werd opgevat!) niet expliciet als opdracht aan de Stichting is geformuleerd door OCW, en dat suggereerde het persbericht in eerste instantie dus wel. Het persbericht suggereerde in eerste instantie een behaald succes bij OCW. Nu blijkt dat niet het geval te zijn. Een dergelijke opheldering is wel winst!

  4. #4 door Gerdien op 3 mei 2011 - 17:50

    Er is niet INHOUDELIJK over evolutie gesproken, aleen vastgesteld dat het in de examenstof zit.

  5. #5 door Lucas Blijdschap op 3 mei 2011 - 20:19

    Taede zegt: Het is dus zaak om uiterst waakzaam te blijven, het creationisme in Nederland lijkt toch steeds meer op te rukken.
    Je doet alsof het om de bruinhemden gaat, alsof het creationisme een gezwel is dat weggesneden moet worden. Ben je het perspectief niet een beetje verloren?

  6. #6 door Paul Delfgaauw op 10 mei 2011 - 14:34

    Beste Taede,
    Je schrijft: Het is dus zaak om uiterst waakzaam te blijven, het creationisme in Nederland lijkt toch steeds meer op te rukken.’
    Je reageerde via Twitter op mijn weblog Creationisten: ‘God geen waarheid of feit’ of zij dan relativisten zijn. Dat beaamde ik.
    Ik vraag me nu af, wat is het bedreigende van de Creationisten, nu ze volgens het wetenschappelijke model werken?
    Het komt mij voor dat dan het evolutiemodel en het scheppingsmodel immers in evenwicht zijn? Beide dus even ‘bedreigend’? 😉

  7. #7 door Bart Bouwman op 11 mei 2011 - 15:10

    Het bedreigende van creationisten is het feit dat ze niet-wetenschappelijk werken, religieuze fabels als waarheid aannemen en dat willen doordrukken in de lesprogramma’s op scholen.
    Ik ben overigens wel benieuwd wat het ‘wetenschappelijke model’ is en hoe creationisten daar aan voldoen. Volgens mij is uitgaan van een conclusie zonder ooit die conclusie met stabiel bewijs te hebben onderbouwd niet bepaald wetenschappelijk.

  8. #8 door Gerdien op 12 mei 2011 - 15:02

    Kijk hier eens naar:
    CVBO eindexamen rapport
    1.7 Nieuw examenprogramma biologie vwo
    Domein F: Evolutie
    Subdomein F1: Selectie
    34. De kandidaat kan met behulp van de concepten DNA, mutatie, genetische variatie, recombinatie en populatie in contexten op het gebied van duurzaamheid, gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze variatie in populaties tot stand komt.
    Subdomein F2: Soortvorming
    35. De kandidaat kan met behulp van de concepten populatie, variatie, selectie en soortvorming in contexten op het gebied van gezondheid en wereldbeeld verklaren op welke wijze nieuwe soorten kunnen ontstaan.
    Subdomein F3: Biodiversiteit
    36. De kandidaat kan met behulp van het concept biodiversiteit in contexten op het gebied van duurzaamheid en wereldbeeld veranderingen in diversiteit van populaties en ecosystemen binnen het systeem Aarde verklaren en beargumenteren op welke wijze deze veranderingen beïnvloed worden.
    Subdomein F4: Ontstaan van het leven
    37. De kandidaat kan met behulp van het concept ontstaan van het leven in contexten op het gebied van wereldbeeld benoemen met behulp van welke theorie het voorkomen van leven op Aarde wordt verklaard.

  9. #9 door Lucas Blijdschap op 12 mei 2011 - 16:04

    En als dit nou de praktijk wordt van de evolutieles?
    http://www.nrc.nl/nieuws/2011/05/11/osama-afknallen-was-natuurlijke-noodzaak/

  10. #10 door Gerdien op 12 mei 2011 - 20:23

    Hoe bedoel je, Lucas, waarom denk je dat schietles bij evolutiebiologie zou horen? Voor zover ik het begrijp is de National Rifle Association eerder Republikeins, en dan eerder anti-evolutie.
    Evolutionaire psychologie heeft een slechte reputatie bij biologen. Zie het blog van Jerry Coyne, her en der.
    Verder zou ik graag zien dat dommigheden van journalisten en te onderwijzen wetenschap niet door elkaar gehaald werden, vooral niet om goedkoop punten te willen scoren.

  11. #11 door Lucas Blijdschap op 12 mei 2011 - 21:04

    Gerdien, ik schrok nogal van het artikel in nrc. Als de evolutiebiologen zich gaan mengen in ethiek gaat er naar mijn gevoel iets mis. ‘Wraak is misschien niet zo nobel kindertjes maar volgens de natuurlijke selectie is het zo gek nog niet.’ Dat is toch eng. Of niet? Taede toonde zich bang voor de lessen van creationisten. Maar dit lijkt me ook niet helemaal koosjer.

  12. #12 door Steven op 13 mei 2011 - 07:38

    Ik blijf met de vraag zitten wat nu het maatschappelijk belang is van deze discussie. Natuurlijk, als wetenschapper kun je je erover opwinden, maar zoals ik eerder al schreef: (1) je kunt in onze samenleving prima zonder kennis van de evolutietheorie in verreweg de meeste maatschappelijke verbanden en beroepen, (2) je hoeft er zelfs niet in te geloven. Sterker nog, ik denk dat iemand die is opgevoed met de idee dat de mens door God geschapen is naar zijn beeld en in verantwoordelijkheid voor de rest van de schepping (desnoods met de hele creationistische humbug eromheen) misschien wel beter is voorbereid op het burgerschap dan iemand die alleen de evolutietheorie als bron heeft.

  13. #13 door Jan Riemersma op 13 mei 2011 - 08:32

    Steven, er is wel een zeker maatschappelijk belang mee gediend: betrouwbare kennis is een waardevol goed. We beschikken niet over een waterdichte methode om betrouwbare uitspraken te onderscheiden van minder betrouwbare uitspraken, maar wetenschappelijk onderzoek stelt ons wel in staat om de betrouwbaarheid van sommige beweringen vast te stellen. Deze betrouwbare beweringen stellen ons in staat om onze leefomgeving en ons bestaan te verbeteren (en te verslechteren). We moeten dus wel degelijk zuinig zijn op deze kennis, zoals we -stel we verdwalen in een oerwoud- ook zuinig moeten zijn op onze betrouwbare gids die ons op alle gevaren wijst.
    Hier volgt natuurlijk niet uit dat iedereen zich dan maar moet interesseren voor dergelijke kennis. In Westerbork staat het papierknip-museum en voor wie daar in geïnteresseerd is bewaart men daar een schat van informatie. Voor mij zou het niet hoeven, een mens leeft maar kort en moet veel keuzes maken: ik houd mij liever met andere zaken bezig. Kortom, ik geloof niet dat je het iemand kwalijk kunt nemen als hij zich niet interesseert voor alles wat met de evolutietheorie te maken heeft. Sommige mensen -wetenschappers- hebben tot taak om onze betrouwbare kennis te bewaken, andere mensen verdiepen zich in de vraag of een telecombedrijf in je email mag snuffelen of in de vraag hoe ratten moeten worden bestreden. Het is echter wat anders wanneer ik naar het papierknip museum ga en daar de boel ga herschikken! Scharen uit 1600 leg ik bij de scharen uit 2000 en ik voorzie alle uitstallingen van opschriften die mij beter lijken.
    Creationisten houden zich niet afzijdig -dat zouden ze vrijelijk mogen doen, laat alle mensen die hen dan beschuldigen van onredelijk gedrag de rimbam krijgen-, nee, ze bestrijden op actieve wijze een zaak die wij waardevol vinden, namelijk onze betrouwbare kennis! Ze gaan zelfs zo ver dat ze het onderwijs aan hun wensen willen aanpassen. Er is natuurlijk een grens: je wilt toch niet dat leraren worden ingezet om kinderen niet-betrouwbare kennis bij te brengen op een school? Zodoende wordt het toch een maatschappelijke kwestie. Is een leraar biologie die de betrouwbaarheid van de evolutietheorie niet onderschrijft, eigenlijk wel een goede leraar?
    Aan de andere kant voeren wetenschappers de strijd ook wel erg ver op. Wetenschap wordt gebracht als een panacee voor al onze geestelijke dwalingen. Zulke overspannen beweringen maken het voor creationisten ook wel eenvoudig om daar doorheen te prikken: natuurlijk is wetenschap niet de weg naar ‘de’ waarheid, maar slechts een veelzijdig bedrijf om betrouwbare kennis bijeen te harken. En natuurlijk zijn niet alleen wetenschappers rationeel (alhoewel ik me heb laten vertellen dat Dawkins over genen beschikt die je voorheen alleen aantrof bij de bewoners van de Olympus). Dit neemt echter niet weg dat het bewaken van betrouwbare kennis net zo waardevol is als het bewaken van de dijken, het peilen van de waterstand, het onderhoud aan de wegen en het opleiden van goede chirurgen en artsen.

  14. #14 door Bart Bouwman op 13 mei 2011 - 13:03

    Prachtige bijdrage heer Riemersma!

  15. #15 door Steven op 13 mei 2011 - 16:18

    @Jan,
    Mooie bijdrage inderdaad. Dank daarvoor.
    Misschien is mijn reactie vooral ingegeven door wat jij al aangeeft: de overspannen beweringen van wetenschappers. Ik word daar altijd een beetje recalcitrant van. Of misschien word ik er wel heel empirisch van: laat dan maar eens zien waarom kinderen iets moeten weten van de evolutietheorie.
    Is jouw reactie een antwoord op die vraag?
    Grotendeels wel: er moet betrouwbare kennis op allerlei gebieden in de samenleving aanwezig zijn, en die kennis moet gewaarborgd worden.
    Ik ben het ook met je eens als je zegt dat creationisme niet thuishoort in de biologieles.
    Maar ik heb drie vragen/opmerkingen:
    1. Hoe ver gaat het verbannen van creationisme uit de biologieles? Mogen biologieleraren die overtuigd zijn door bepaalde argumenten of kritieken die creationisten naar voren brengen die wel serieus nemen en verwerken in hun lessen? Of moeten ze creationisten mijden als de pest? In hoeverre mag evolutietheorie in de biologieles kritisch benaderd worden?
    Als ik het persbericht van De Oude Wereld lees, staat er niet veel meer dan dat zij dit laatste willen doen. Ik snap ook wel dat hier een andere agenda achter steekt. Maar even los van die geschiedenis, lijkt het me dat er op scholen ruimte moet zijn voor een religieuze benadering van evolutie, een benadering die niet bang is voor woorden als ‘God’ en ‘schepping’ en ‘doel’, e.d.
    2. Een ander punt dat ik nog heb, is dit: is er geen verschil is tussen soorten van betrouwbare kennis? Is alles van even groot gewicht, alleen omdat het waar is? Mensen die geloven dat lampen aangaan door goddelijk ingrijpen ipv door electriciteit zullen het heel lastig krijgen in onze samenleving, want je kunt wachten tot je een ons weegt voor die lamp aangaat. Je moet er dus erg waakzaam voor zijn dat dit niet geleerd wordt bij de natuurkundeles.
    Maar mensen die geloven dat God de wereld in 6 dagen van 24 uur gemaakt heeft, 6000 jaar geleden, zullen van de wieg tot het graf uitstekend kunnen functioneren in een moderne samenleving, enkele heel kleine segmenten uitgezonderd.
    Ik zou zeggen: ook zulke mensen moeten kennis opdoen van de evolutietheorie, wanneer zij biologie als examenvak kiezen. Maar als zij er niet in geloven en er les in krijgen door een leraar die er niet in gelooft, hoe erg is dat nu eigenlijk? Volgens mij is het toch van een andere orde.
    3. Een derde vraag die ik heb is bij jouw opmerking over kennis die ons in staat stelt onze wereld te verbeteren of te verslechteren. Ik vertaal dat maar even als: toepasbare kennis.
    Ik vraag me af in hoeverre dit geldt voor de evolutietheorie, of welke theorie dan ook. Geldt dit soort kennis waarover je het hebt niet vooral op het niveau van data? Een creationist en een reguliere bioloog kunnen allebei een ecosysteem ontleden en adviezen geven om dit te verbeteren of te verslechteren. Hoe dit ontstaan is, is daarbij niet zo relevant. Kortom, is de evolutietheorie niet vooral een ontstaanstheorie? En hoe relevant is dit eigenlijk voor vragen rondom toepasbaarheid van kennis?

  16. #16 door Jan Riemersma op 14 mei 2011 - 08:40

    Steven, de evolutietheorie is wel belangrijk. Zoals Ramachandran (de neurobioloog) schrijft maakt de evolutietheorie het ons mogelijk om onszelf, de functie van ons brein, de waarde van kennis, de functie van kennis enz. in juist perspectief te zien.
    Stel je voor dat je op een middelbare school zit waar ze je niet goed onderwijzen: dan zul je op de universiteit de colleges bij veel vakken niet kunnen volgen: filosofie, psychologie, biologie, (bio-)chemie, enz. Nu zou deze achterstand niet onoverkomelijk zijn want met wat goede wil is het mogelijk om in een maand tijd behoorlijk wat van de schade in te halen (we moeten het belang van de middelbare school niet overschatten, het tempo ligt er erg laag). Je hebt echter wel een probleem als je eenvoudigweg niet in staat bent om de evolutietheorie te aanvaarden: als ze je op school vertellen dat ’t een wezensvreemd instrument is dat nog onbelangrijk is bovendien want niet meer dan een ‘mogelijke’ zienswijze, dan lijkt het me lastig om je echt hartstochtelijk te verdiepen in de vraagstukken die aan de orde komen bij veel academische (sub-)disciplines. Als je bijvoorbeeld filosofie wilt studeren dan zul je, om bij te blijven in de kennisleer, ook de finesses van de evolutietheorie moeten begrijpen- en dat laatste vereist dat je in staat bent om zelf ‘evolutionair’ te denken. Als de theorie je echter tegenstaat, zal dat ‘inleven’ in de theorie er wel niet van komen. In dat geval heeft de leraar biologie je geen goede dienst bewezen (en dan is zo’n leraar niet goed!). -Ook dit is overigens praktijk op alle middelbare scholen: wie herinnert zich niet de leraar waar hij zo ’n hekel aan had dat het vak wat de goede man (of vrouw) onderwees eenvoudigweg niet om door te komen was. Economie studeren? Nooit. (Voor eeuwig valt dat lijzige, uitgerekte vreugdeloze gezicht van meneer Loomans als een donkere schaduw op alles wat met economie te maken heeft…) Maar creationisten willen de belangstelling voor de evolutietheorie *stelselmatig* ontmoedigen en dat lijkt me een voorbeeld van slecht onderwijs.
    (2) Er is veel verschil tussen soorten van kennis. Bepaalde kennis -dat de kachel heet is en dat je deze daarom maar niet moet aanraken- is zeer betrouwbaar. Ook de dingen die je kunt -hoe je iets moet doen- behoren tot je betrouwbare kennis. Een kok *weet* hoe hij zijn mes moet gebruiken. Wetenschappelijke kennis is minder betrouwbaar, maar heeft als voordeel dat het op grotere schaal toepasbaar is. Wetenschappelijke theorieen kunnen ontzettend veel verschillende verschijnselen aan elkaar breien. Dankzij een theorie zie je opeens erg veel verbanden (de evolutietheorie is bij uitstek zo’n theorie). Maar niet alle wetenschappelijke kennis is even betrouwbaar. Dit is het zogenaamde ‘demarcatieprobleem’: waar ligt de grens tussen betrouwbare en onbetrouwbare kennis. Niemand weet dit. Er is geen goed antwoord op dit criterium. Een ding is wel duidelijk: om van betrouwbare kennis te kunnen spreken moet je bewijzen kunnen vinden (maakt niet uit welke bewijzen, al huur je een goochelaar in. Ook argumenten of logische afleidingen kunnen soms fungeren als ‘bewijs’).
    (3) De evolutietheorie is een praktische theorie. Het is een theorie die je anders naar de mensen en de wereld laat kijken. Het maakt dat we anders naar het strafrecht en het handelen van mensen kijken. Wellicht helpt een algemene biologische zienswijze je om meer begrip en mededogen voor mensen op te brengen, bijv. als je weet dat iemand in zijn jeugd door zijn vader zo vaak op zijn kop geslagen is dat hij door hersenbeschadiging druk en vervelend is in de klas. Wie naar de mens kijkt als een machine (het lichaam) die wordt voortgedreven door de wil, die heeft misschien de hardvochtige neiging om deze persoon voor de volle honderd procent te blameren voor zijn gedrag. Maar een biologische kijk doet een groter beroep op ons begrip: hij kan er niets aan doen, dus moet ik wel helpen. Het helpt ons zeker bij het ontwikkelen van medicijnen: als je weet wat er allemaal mis kan gaan bij de evolutionaire ontwikkeling van de mens, dan weet je ook wat er te repareren is. Ook is de evolutietheorie belangrijk voor onze psychologische appreciatie van de mens. En zeker voor de ontwikkeling van een juist beeld op de mens is de evolutietheorie belangrijk.
    Let wel: hier volgt niet uit dat de mens een machine is of een automaat die, indien ‘stuk’, maar naar de schroothoop moet worden verwezen. Niet noodzakelijk althans. Je kunt namelijk ook zeggen dat hier uit volgt dat de sterkste schouders het leed van de zwakkeren moeten dragen: mensen moeten elkaar helpen. Ook sluit de evolutietheorie het theisme niet uit. Geenszins zelfs. En tenslotte kun je ook de evolutietheorie op een theistische manier interpreteren, zonder dat je daarbij de waarheid -de theorie- geweld moet aandoen.

  17. #17 door Gerdien op 14 mei 2011 - 11:08

    @Lucas Blijdschap
    Als de evolutiebiologen zich gaan mengen in ethiek gaat er naar mijn gevoel iets mis. ‘Wraak is misschien niet zo nobel kindertjes maar volgens de natuurlijke selectie is het zo gek nog niet.’ Dat is toch eng. Of niet?
    Natuurlijk is dat eng.
    Vandaar dat evolutiebiologen niet veel ophebben met evolutionair psychologen. Bij evolutiebiologen is het a) ethiek is iemands eigen opvatting, geen onderdeel van hun wetenschap; b) uit ‘is’ volgt niet ‘ought’ (een oude over natuurwetenschap).

  18. #18 door Gerdien op 14 mei 2011 - 11:21

    @ Steven
    Er is een zeker practisch belang van evolutietheorie bij zaken als resistentie van bacterien tegen antibiotica of insecten tegen insecticiden. Ook bij onderzoek over de achtergrond van ziekten: gegeven dat de genen voor ziekten als Parkinson of diabetes 2 ook in insecten voorkomen, kun je insecten om te beginnen als onderzoeksstysteem gebruiken (eerder dan muizen).
    Ook heb ik via de BBC TV vernomen dat de TomTom en GPS een correctie via de relativiteitstheorie nodig hebben, die als ik de creationisten goed interpreteer in hun wereldbeeld niet past.
    Wat de practijk betreft, ik heb hierboven de nieuwe eindexamentermen biologie in een comment gezet. Als je die leest zie je dat creationisme voluit in het Nederlandse biologieonderwijs gegeven kan worden, en dat er geen enkele garantie is dat een creationistische leraar behoorlijk evolutiebiologie geeft, ondanks de eindtermen. En dat is een slechte zaak: het verwart betrouwbare kennis met overlevering, en leert de leerlingen af om wetenschappelijk te denken.

  19. #19 door Steven op 14 mei 2011 - 22:43

    @Jan, dank je voor je uitgebreide reactie.
    Misschien is het goed om vooraf even te melden dat ik geen exacte wetenschapper ben, hoewel wetenschappelijk opgeleid. Of creationisten dan wel reguliere biologen gelijk hebben, kan ik niet beoordelen op basis van eigen onderzoek. Ik moet het doen met wat ik erover lees. Net zoals 99% van de Nederlanders, neem ik aan.
    Van evolutie heb ik lekenkennis: ik lees er geregeld wel iets populair-wetenschappelijks of filosofisch over (Thijs Goldschmidt, Midas Dekkers, Francis Collins, Mary Midgley, Frans de Waal, Ernst Mayr, Michael Ruse, enzomeer). The Origin of Species heb ik ook gelezen. Creationistische literatuur heb ik vroeger wel veel gelezen, dus ook daar weet ik wel iets van. Als ik het allemaal bij elkaar leg, komt de case voor evolutie mij veel betrouwbaarder over. Daarbij komt dat ik tegen creationisme theologische bezwaren heb: wat creationisten doen met Genesis slaat in mijn ogen nergens op.
    Maar goed: ik meld dit even om duidelijk te maken dat ik mijn vragen niet stel omdat ik niet weet hoe wetenschappelijke bewijsvoering werkt. niets van de evolutietheorie weet, een verkapte creationist ben, of wetenschappelijke kennis onbelangrijk vind.
    Nu jouw punten:
    Ad 1) a. Ik heb al gezegd dat ik vind dat creationisme niet thuishoort in de biologieles. Maar ik til er niet zo zwaar aan als het toch daarin doordringt. Als ik je goed begrijp, zeg je dat kinderen die les hebben gekregen van een creationistische biologieleraar slecht zijn voorbereid op een aantal wetenschappelijke studies. Ik denk dat dit wel meevalt. Dit gebeurt nl al generaties lang. Ik zat zelf op een middelbare school waar ik creationistische biologie kreeg (in een tijd waarin evolutie nog niet in het examenpakket zat). Dit gebeurde door een docent die ons wel heel veel interesse voor de natuur bijbracht, iemand die liefde wist over te dragen. Mijn jaargang is uitgewaaierd over allerlei wetenschappelijke studies en de meesten hebben het uitstekend gedaan. Volgens mij onderschat je hier het aanpassingsvermogen en de kritische zin van jonge mensen. Ik maak me sterk dat een leraar die kinderen liefde voor het vak bijbrengt, terwijl hij achterhaalde theorieën verkondigt, kinderen een betere dienst bewijst dan iemand die de laatste stand van de wetenschap mededeelt, maar kinderen niet inspireert.
    b. Maar goed, hier heb ik het dan nog over een extreem geval. In het voorbeeld dat ik jou noemde ging het me om een leraar die wel de evolutietheorie onderwijst, maar daarbij ook bepaalde creationistische (of andere) kritieken noemt. Of over een leraar die niet schroomt woorden als ‘God’, ‘doel’, e.d. te gebruiken als hij de evolutietheorie uitlegt.
    c. En het feit blijft natuurlijk dat je voor verreweg de meeste beroepen helemaal niets hoeft te weten of te geloven over evolutie of zelfs over biologie. Het zal mij een zorg wezen wat mijn makelaar of accountant gelooft.
    Ad 2) Met ‘verschil in soorten kennis’ bedoelde ik niet verschil in betrouwbaarheid, maar verschil in belang. Laten we even aannemen dat de evolutietheorie dezelfde betrouwbaarheidsgraad heeft als onze kennis over electriciteit. Toch denk ik dat het veel belangrijker is dat kinderen kennis hebben van het laatste dan van het eerste. Je kunt prima premier van dit land worden zonder dat je iets afweet van evolutie, maar je kunt nog geen lamp aandoen zonder kennis van electriticiteit.
    Ad 3) Bij je stelling dat de evolutietheorie ons helpt om met meer mededogen naar mensen te kijken, heb ik grote twijfels. En wel om de volgende redenen:
    a. je voorbeelden over hersenbeschadiging enz. hebben volgens mij niets te maken met de evolutietheorie, maar gewoon met de mate waarin ons gedrag beïnvloed wordt door fysieke / biologische / sociale enz. oorzaken. Daar houden rechters al eeuwenlang rekening mee, en ze hoeven daarvoor echt niets af te weten van evolutie. Even verderop spreek je dan ook over een ‘biologische kijk’ op de mens. Maar volgens mij is dat iets anders dan een evolutionistische kijk. Ook een creationist kan prima biologische factoren van iemands gedrag ontrafelen en wegen, lijkt me. Om een hersenbeschadiging of een genetische afwijking te vinden hoef je volgens mij niet te geloven in evolutie. Kwestie van meten en data verzamelen.
    b. als de biologische kijk ontaardt in een deterministische kijk (‘my genes made me do it’), dan ontstaat een filofofisch probleem. In de rechtzitting kan de misdadiger zich beroepen op zijn genen, maar de rechter kan dat ook doen. ‘Ik moest dit doen van mijn genen’. ‘Ja, en ik moet je straffen van mijn genen’. We kunnen natuurlijk niet zeggen dat alleen misdadigers bepaald worden door hun biologie. Als het waar is, dan is het waar voor ons allemaal. Filosofisch gezien brengt ons dat volgens mij in een patstelling. Het zou me niet verbazen als de uitspraak ‘we zijn allemaal bepaald door onze biologische natuur’ uiteindelijk nietszeggend is. Het is het equivalent van achter elk cijfer een 0 zetten. Die kun je net zo gemakkelijk weer wegstrepen, zonder iets in de vergelijking te veranderen.
    c. als we met meer mededogen naar mensen willen kijken, hebben we volgens mij de evolutietheorie in het geheel niet nodig. Creationisme kan daarvoor ook een prima basis zijn, misschien zelfs wel meer. Als het klopt wat populariseerders van de evolutietheorie ons telkens vertellen, nl. dat de evolutie geen mededogen kent, vraag ik me zelfs af of het wel zo verstandig is evolutionair denken toe te laten in het strafrecht. Het is op z’n minst een januskop.
    d. je voorbeeld van ontwikkeling van medicijnen klopt misschien. Gerdien zal dit kunnen vertellen. Maar het lijkt mij dat we ook voor de ontwikkeling van medicijnen helemaal niet hoeven te weten wat er is ‘misgegaan bij de evolutionaire ontwikkeling van de mens’. Ten eerste: wat bedoel je met ‘misgegaan’? Als het echt een evolutionaire ontwikkeling betreft, dan moet het iets zijn wat met ons allemaal is ‘misgegaan’, lijkt me. En hoe bepaal je dan wat er precies ‘mis’ is? Als bijv. Aziaten (heb ik me laten vertellen) een probleem hebben met melk drinken, is dat dan iets wat is ‘misgegaan’? Ten tweede: als je bedoelt dat we genetische afwijkingen kunnen repareren, die bijv. verantwoordelijk zijn voor erfelijke ziekten, dan hebben we daar volgens mij ook de evolutietheorie niet voor nodig. Het is voldoende om vast te stellen wat er mis is met die genen, c.q. wat het pathogene element is (ik zeg het maar even op z’n leeks). We hoeven helemaal niet te weten wat er miljoenen jaren geleden is gebeurd, want die geschiedenis kunnen we toch niet meer overdoen.
    Kortom, ik zou zeggen: evolutietheorie moet in het examenpakket van het VWO. Een beetje creationisme daarbij is helemaal geen ramp. Het belangrijkste is dat leerlingen liefde krijgen voor de natuur.
    In de Havo en het VMBO hebben leerlingen nauwelijks evolutietheorie nodig in het examenpakket. Deze leerlingen gaan geen wetenschappelijke opleiding volgen en zullen de evolutietheorie in de praktijk nooit meer tegenkomen. Enige gebruikskennis hebben ze nodig om de krant te kunnen lezen, maar verder zie ik niet wat zij ermee moeten. Laten zij in de biologieles gewoon bij de basis blijven: goed leren observeren, determineren, respecteren.

  20. #20 door Steven op 14 mei 2011 - 22:54

    @ Gerdien,
    Waarschijnlijk begrijp ik niet goed wat het woord ‘evolutietheorie’ betekent. In mijn ogen is het vooral een theorie die verklaart hoe de huidige variatie in soorten is ontstaan en die beschrijft hoe deze variatie zich verder ontwikkelt. Als dat niet klopt, laat het me weten.
    Wat jij zegt over het praktisch belang van evolutietheorie haalt naar mijn gevoel twee dingen door elkaar:
    1. Observeren, nl. dat genen van ziekten als Parkinson en diabetes 2 ook in insecten voorkomen.
    2. Verklaren, nl. hoe dit mogelijk is.
    Ik veronderstel (maar verbeter me als dit onjuist is) dat de evolutietheorie vooral een verklarende theorie is, dus op niveau 2. Maar waarom zou iemand die gelooft in een schepping van 6 dagen van 24 uur, 6000 jaar geleden niet erkennen dat de observatie in niveau 1 waar is? Hij zal er vast een andere verklaring voor hebben (God gebruikte dezelfde bouwstenen in heel de schepping, hij schiep dieren en mensen uit ‘stof der aarde’, enz.), maar dat is het punt niet. Volgens mij kunnen creationisten en reguliere biologen heel collegiaal onderzoek doen op niveau 1.
    Als je zegt dat een creationistische leraar leerlingen afleert om wetenschappelijk te denken, bestrijd ik dat. Ik ken verschillende mensen die begonnen zijn als geheide creationisten, maar later het creationisme hebben verworpen voor de evolutietheorie. Zij zeggen allemaal dat het creationisme weliswaar onzin was, maar hen wel op het pad van de wetenschap heeft gebracht.

  21. #21 door Jan Riemersma op 15 mei 2011 - 08:50

    Steven, hoeveel vrijblijvendheid iemand ten aanzien van de evolutietheorie aan de dag wil leggen is natuurlijk eigen keus. Dit verandert niets aan het feit dat de evolutietheorie wel behoort tot onze voorraad betrouwbare kennis. En volgens mij is dat dan ook de (enige) vraag die aan de orde is: staan we toe dat bepaalde groeperingen zo ver gaan dat ze op actieve wijze onze betrouwbare kennis mogen bestrijden?
    Van een school mag je verwachten dat ze slechts betrouwbare kennis aanbieden. Dat is een kwestie waar heel veel mensen zich verder niet mee hoeven te bemoeien. Maar iedereen die betrokken is bij het onderwijs zou daar wel een duidelijk standpunt over moeten hebben: een school die niet fungeert als bewaker van betrouwbare kennis is geen goede school. Eenmaal op de snelweg mag je verwachten dat alle verkeersdeelnemers zich aan de regels houden- zeker als men het met die regels eens is. Laat staan dat je Nederlandse mensen leert dat de Engelse regels (links rijden) eigenlijk te verkiezen zijn boven de Nederlandse regels (flauw voorbeeld, toegegeven, maar didactisch wel bruikbaar).
    Uit het feit dat bepaalde mensen een bepaalde discipline niet hoeven te beheersen of zelfs maar een poging tit beheersing hoeven te doen volgt *niet* dat deze discipline niet onderwezen moet worden of zelfs verkeerd moet worden onderwezen. Ik kan al een leven lang toe zonder verstand te hebben van verbrandingsmotoren, toch hoop ik dat ze aan sommige leerlingen (bijvoorbeeld die aan de IVA) wel goed leren hoe een verbrandingsmotor werkt.
    Mijn voorbeelden over hersenbeschadiging heb ik niet specifiek opgehangen aan de evolutietheorie; ik had het over een ‘algemene biologische zienswijze’- en met opzet. Als je namelijk in staat bent om te accepteren dat bepaalde algemene biologische beschadigingen tot bepaald (niet door de vrije wil gestuurd) gedrag kunnen leiden, dan moet het ook mogelijk zijn om de evolutietheorie te aanvaarden. Die bevestigt en vergroot slechts deze algemene biologische zienswijze, maar verandert er in kwalitatief opzicht niet veel aan. Er is -en dat is het argument- dus geen ethische reden om de evolutietheorie niet te onderwijzen als je er al geen bezwaar tegen hebt dat we mensen leren hoe het lichaam werkt en wat de functie van de menselijke organen is. Een mens is immers een biologisch wezen? We hebben dus de evolutietheorie -zoals je zegt- niet nodig om een bepaalde ethische zienswijze te ontwikkelen, maar er is ook geen enkele reden om de evolutietheorie achterwege te laten. Vroeger werden mensen geboren met vreselijke afwijkingen waar niets aan kon worden gedaan. Nu we weten dat de mens niet rechtstreeks is voortgebracht door God, weten we dat deze natuurlijke afwijkingen niet het werk of de bedoeling van God zijn. Je kunt het in ieder geval niet afleiden uit ‘hoe de dingen zijn’. Dat lijkt mij een groot voordeel van de evolutietheorie voor christenen (waartoe ik mijzelf ook reken). De theoretische moeilijkheden voor gelovigen zijn zeer groot als je zou veronderstellen dat God inderdaad de onmiddellijke causale oorzaak is van de werkelijkheid zoals wij die ervaren. De evolutietheorie vergroot Gods (causale) verborgenheid en dat is geen slechte zaak. Wie werkelijk meent dat God de werkelijkheid eigenhandig geschapen heeft, die kan niet anders dan de verderfelijkheid die hij meent te herkennen in de evolutietheorie onmiddellijk en beschenen door hetzelfde harde licht over te dragen in Gods handen!
    Tenslotte: creationisme mag best aan bod komen op scholen. Maar dan in ANW of in de filosofie- of godsdienstles. En komt het wel aan bod in de biologieles, dan in onmiddellijke vergelijking met de evolutietheorie: dan is het creationisme inderdaad leerzaam. Kortom, natuurlijk mag iedereen zich afzijdig houden van de evolutietheorie. “Je doet maar’, zei de moeder van Karakter steevast. Maar uit deze vrijblijvendheid volgt niet dat niet-betrouwbare kennis mag worden onderwezen op scholen of dat betrouwbare kennis op deze zelfde scholen dan maar niet in goede handen mag zijn.

  22. #22 door van der Vegt op 15 mei 2011 - 15:10

    “En volgens mij is dat dan ook de (enige) vraag die aan de orde is: staan we toe dat bepaalde groeperingen zo ver gaan dat ze op actieve wijze onze betrouwbare kennis mogen bestrijden?”
    Het lijkt mij overigens dat betrouwbare kennis juist bestreden mag worden, als zij betrouwbaar is zal zij blijven staan, betrouwbaarheid blijkt door de strijd.

  23. #23 door Jan Riemersma op 15 mei 2011 - 21:00

    Van der Vegt, je houdt er wel een zeer dynamisch wereldbeeld op na: [‘betrouwbaarheid blijkt door de strijd’]. Een beetje uitleg is welkom…

  24. #24 door van der Vegt op 15 mei 2011 - 21:38

    wat zal ik zeggen….. in principe werkt dat met alles zo, kan dat op elk gebied toegepast worden.
    Als iets betrouwbaar is dan kan het strijd hebben, het deert niet. Kan uitdagingen aan.
    Een goede test om kaf van koren te scheiden, hiaten te vinden, voorbarige conclusies te nuanceren, kern te vinden, puurheid etc.
    Hoe test men of een auto betrouwbaar is?niet door hem te aaien 🙂
    rotsvast…….

  25. #25 door Steven op 16 mei 2011 - 09:56

    @ Jan,
    We zijn het grotendeels eens, volgens mij. De evolutietheorie hoort in het examenpakket van biologie (in elk geval op het VWO). Die theorie moet niet onderwezen worden als ware hij gelijkwaardig met of minderwaardig aan andere theorieën. Het enige mogelijke verschil tussen ons beiden is dat ik minder problemen heb met een leraar die kritische opmerkingen maakt bij de evolutietheorie (dat zullen dan meestal wel creationistische opmerkingen zijn). Ik denk dat dit weinig kwaad kan, en dat het zelfs enig goed kan: enerzijds omdat zo de overgang naar het serieus nemen van de evolutietheorie gemakkelijker gemaakt wordt voor leerlingen met een diep-religieuze achtergrond en anderzijds omdat elke theorie kritisch gepresenteerd mag worden, zelfs al geeft deze de huidige wetenschappelijke stand weer.
    Daarnaast heb ik gezegd (en volgens mij zijn we het daarover ook wel eens) dat er niets tegen is wanneer een biologiedocent een de evolutietheorie verbindt met een religieus perspectief op de werkelijkheid.
    Je voorbeelden van het levensbeschouwelijk nut van de evolutietheorie vind ik nog altijd niet zo overtuigend. Dat de wereld niet is zoals zij is bedoeld, c.q. dat ‘vreselijke afwijkingen’ niet rechtstreeks kunnen worden afgeleid uit Gods wil, dat kan volgens mij elke creationist ook beamen. Hij/zij zal het dan waarschijnlijk verklaren uit de zondeval. Hoe dan ook, in de christelijke traditie is volgens mij nooit beweerd dat de wereld zoals zij is ook de wereld is naar Gods bedoeling. Daar heeft men de evolutietheorie nooit voor nodig gehad. En ook medische inzet, c.q. inzet om lijden te verlichten heeft de evolutietheorie nooit nodig gehad als motivering.
    Dus daar zit misschien nog een ander verschil: met jou geloof ik dat de evolutietheorie ‘betrouwbare kennis’ biedt en dat dit een goede reden is om het op school te onderwijzen. Maar ik ben er nog niet zo van overtuigd dat het ook belangrijke of nuttige kennis is. Niet alles wat waar is, is even belangrijk.
    Dat kan dan weer een reden zijn om het op school niet te onderwijzen, of er niet te zwaar aan te tillen als het niet met volle overtuiging wordt onderwezen.

%d bloggers liken dit: