Mathew Schmalz: “Evolutietheorie is probleem voor het christelijk mensbeeld”

Op de site van de Washington Post is een column te lezen van de rooms-katholieke theoloog Mathew N. Schmalz, die opnieuw uitlegt dat de evolutietheorie op zich geen probleem is voor het christelijk geloof. Echter, en daar heeft hij een punt dat ik ook uitgebreid in mijn boek God én Darwin: Geloof kan niet om evolutie heen heb aangestipt: de evolutietheorie heeft gevolgen voor de manier waarop je tegen de relatie tussen de mens en de rest van de wereld aankijkt.

Het probleem is namelijk dat als je de evolutietheorie serieus neemt – dit is even mijn parafrase van Schmalz’ argument – je dan uit moet gaan van een continuïteit tussen mens en dier (of zoals sommige biologen het verwoorden: je moet uitgaan van een continuïteit tussen mensen en andere dieren). Dit is volgens Schmalz nog niet genoeg doordacht, en daarin heeft hij m.i. gelijk. In veel boeken over evolutie en christelijk geloof wordt toch veel te makkelijk gesteld dat de evolutietheorie geen probleem is voor het christelijk geloof.

Vaak wordt een letterlijke lezing van de Bijbel (en dan met name van het scheppingsverhaal) als enige probleem gezien voor de acceptatie van de evolutietheorie onder gelovigen. Maar dat is slechts één aspect ervan.

Ik denk dus dat Schmalz inderdaad een heel fundamenteel punt aanstipt: als je de evolutietheorie serieus neemt, dan verandert dit de hele visie op de relatie tussen mens en wereld en komen een heel aantal theologische noties opnieuw boven water.

Eén ervan stip ik ook in mijn boek aan: als je serieus neemt dat Jezus waarachtig God én waarachtig mens is, én je accepteert de evolutietheorie, dan moet je ook erkennen dat Jezus aapmens-achtige voorouders heeft gehad. Is Jezus dan ook voor hen gestorven? Kijk, daar beginnen de interessante vragen die ik nog nergens in de theologische literatuur ben tegengekomen…

, , , , ,

  1. #1 door Tom Uytterhoeven op 31 augustus 2011 - 13:05

    Hier heb je volgens mij gelijk in. Dat zijn ook de zaken waar het boek “The Human Factor” van P. Hefner (http://www.amazon.com/Factor-Theology-Sciences-Philip-Hefner/dp/080062579X) over doet nadenken, doordat hij de mens heel duidelijk in het globale ecosysteem wil inbedden en het heilsplan van God ook op dat gehele ecosysteem betrekt. Tegelijk moet ik zeggen dat hij er naar mijn smaak niet in lukt om dit alles even helder als jij te formuleren – in één vraag dan nog 😉
    Het zijn in ieder geval vragen als deze die me meer interesseren dan de zoveelste discussie over “Bijbel contra Darwin”, zoals jammer genoeg door bv. Amerikaanse presidentsverkiezingen weer wordt aangewakkerd. In die zin vind ik het Leuvense initiatief “Anthropos” boeiend en relevant voor dit topic: http://theo.kuleuven.be/page/created_image_nl/

  2. #2 door tasmedes op 31 augustus 2011 - 13:21

    Ik geef inderdaad toe, hoe interessant ik Hefners ideeën ook vind, hij is inderdaad géén heldere schrijver. Wel een aardige man (bij mijn weten overigens geen familie van Hugh). Het Leuvense project is inderdaad interessant (ik weet er weinig van, ik ben er nog niet bij betrokken), ik vraag mij af hoever ze werkelijk durven gaan in het stellen van moeilijke vragen. De kardinaal kijkt immers toe…

  3. #3 door Martin op 11 september 2011 - 15:01

    “de evolutietheorie heeft gevolgen voor de manier waarop je tegen de relatie tussen de mens en de rest van de wereld aankijkt”.

    Taede, als je “From Darwin to Hitler” van Weikart had gelezen dan had je geweten dat dit HET grote punt is geweest direct vanaf het moment dat de Origins of Species van de pers rolde, al 150 jaar dus.

    Een bewering als “Dit is volgens Schmalz nog niet genoeg doordacht, en daarin heeft hij m.i. gelijk. In veel boeken over evolutie en christelijk geloof wordt toch veel te makkelijk gesteld dat de evolutietheorie geen probleem is voor het christelijk geloof” is dan ook nogal naief en ahistorisch. Het “geen probleem” wordt “in veel(!) boeken” gesteld juist omdat het wél een probleem is. Onaangename waarheden ontkennen is heel menselijk. Politici beweren b.v. graag dat Griekenland alles gaat terug betalen, terwijl iedereen weet dat dat niet waar is.

  4. #4 door Taede Smedes op 11 september 2011 - 15:38

    Martin,

    Dat de evolutietheorie de manier waarop je tegen de relatie tussen de mens en de rest van de wereld aankijkt beïnvloedt, is duidelijk. Het is echter de vraag op wat voor manier de evolutietheorie dit doet. Weikart probeert te betogen dat er een directe lijn is tussen Darwins ideeën en sociaaldarwinisme en eugenetica etc., wat bepaalde creationisten ertoe aanzet te stellen dat alle evolutiebiologen die Darwins theorie accepteren eigenlijk nazi’s-in-de-dop zijn. Ik denk dat een dergelijke rechtstreeks lijn een constructie is die er in werkelijkheid niet is (m.a.w. ik denk dat ik het niet met Weikart eens ben). De evolutietheorie zelf heeft geen sociale, (a-)religieuze of metafysische implicaties. Er moet altijd een vertaalslag gemaakt worden, dus het vragen naar de implicaties van iedere wetenschappelijke theorie is in wezen een hermeneutische zaak: het is een kwestie van duiden. Wetenschappelijke theorieën zelf zijn levensbeschouwelijk neutraal, dat geldt dus ook voor de evolutietheorie.

    Wat je laatste opmerking betreft: je bent hier aan het psychologiseren. Ik ga heus niet geloven dat de wereld plat is door een boek te schrijven over een platte wereld. Ook gaat het niet om het ontkennen van onaangename waarheden. Ik denk dat er geen probleem tussen het christelijk geloof en de evolutietheorie hoeft te zijn, maar dit hangt helemaal van je theologische vooronderstellingen af. Neem je de Bijbel letterlijk, of het idee van een historische zondeval, dan stelt de evolutietheorie je voor een groot probleem. Maar lees je de Bijbel op een andere manier, zie je de zondeval als een symbool voor de menselijke conditie (cf. Tillich), dan is de evolutie veel minder problematisch. In mijn boek God én Darwin schrijf ik dan ook dat ikzelf helemaal geen probleem zie tussen de evolutietheorie en het christelijk geloof, maar ik besef ook dat die uitspraak (nu nog) niet universaliseerbaar is (hoe graag ik het ook zou willen). Het punt dat ik wilde maken is dat veel boeken waarin gezegd wordt dat evolutie en christelijk geloof niet op gespannen voet met elkaar staan, slechts één item behandelen, bijvoorbeeld het kwaad (als je een free will defense aanhangt, is de evolutietheorie prima te rijmen met het christelijk geloof). Maar daarmee worden eventueel andere items, die wellicht wél een probleem vormen (maar opnieuw: afhankelijk van je theologische vooronderstellingen) over het hoofd gezien, zoals bijvoorbeeld de christologie.

  5. #5 door Martin op 11 september 2011 - 21:48

    Taede, Weikart betoogt niets. Hij laat zien, met veel origineel bronnenmateriaal, hoe er op de evolutietheorie werd gereageerd. En dat loog er niet om. Dat is een heel interessant hoofdstuk uit de geschiedenis. Als je een blog als deze onderhoudt, dan is dit boek essentiële literatuur – lijkt mij. De evolutietheorie heeft wel degelijk implicaties, namelijk dat het traditionele christelijke mensbeeld (“evenbeeld van God”) niet houdbaar is. En als de mens slechts één van de vele soorten is, wat betekent dat dan voor de ethiek? Om eens even een voorbeeld te noemen, maakt het wat uit of je een kip of een mens slacht? Zo ja, waarom dan wel? Gewoonte? Maatschappelijke stabiliteit? Zijn kannibalen verkeerd bezig? Etc. Je blik op het debat zal anders zijn als je dit boek gelezen hebt.

    Ik denk wel dat veel christenen zich afvragen welke “theologische vooronderstellingen” überhaupt nog mogelijk zijn gezien de evolutietheorie. Er zijn ook christenen die zich dit bewust niet afvragen (of ontkennen dat er een probleem is), wat menselijk gezien wel een beetje te begrijpen is. Dat is in wezen een politieke reactie.

%d bloggers liken dit: