Neerbuigend doen over “geloof en wetenschap”–dat is niet de taak van wetenschapsjournalisten

Morgen vindt in Amsterdam het “nationaal debat” over geloof en wetenschap, No Faith in Science, plaats. Volkskrant-wetenschapsjournalist Martijn van Calmthout twitterde vanmiddag “En daar gaan we weer: discussie over geloof en wetenschap. Bijna net zo’n baard als God zelf, zeg maar.” Ik reageerde daar wat geprikkeld op door te stellen dat ik dit voor een wetenschapsjournalist kwalijke opmerking vond. Waarom vind ik dat? Laat ik dat kort (door de bocht) uitleggen.

Van Calmthout reageerde op de Nederlandse discussies over geloof en wetenschap, dat die al jaren liep en de discussie nergens toe leidde. Enerzijds heeft hij wel een punt, de discussie in Nederland is veelal een nondiscussie (met name als het gaat om creationisme etc.), maar anderzijds vind ik het toch ook te kortzichtig. Vanuit wetenschappelijk perspectief brengt de discussie wellicht niets. Maar ik denk ook niet dat de discussie over geloof en wetenschap iets hoeft bij te dragen aan de natuurwetenschap, ofschoon bepaalde natuurwetenschappers het wellicht interessant vinden vanuit hun eigen spiritualiteit om over G&W na te denken. Prima.

Het veld van science & religion is met name een meta-discours. In het veld denken academici na over hoe religieuze uitspraken zich tot een natuurwetenschappelijk perspectief op de werkelijkheid verhouden. Ik vind de pogingen van ForumC om vooral “gelovige natuurwetenschappers” naar voren te schuiven dan ook wat onzinnig, omdat het niet echt to the point is. Je hoeft niet laten zien dat natuurwetenschappers óók gelovig kunnen zijn.

Ik vind dat je veel eerder aan gelovigen én aan wetenschappers duidelijk moet maken wat wetenschap is en tot welke grens de reikwijdte van bepaalde wetenschappelijke uitspraken gaan (d.w.z. de grenzen proberen aan te wijzen waarop wetenschap overgaat in niet langer empirisch te toetsen metafysica). Pas dan kun je aanwijzen waar bepaalde conflicten zitten tussen specifieke geloofsopvattingen en wetenschappelijke feiten; meestal kun je dan ook laten zien dat veel conflicten slechts schijnconflicten zijn.

Wetenschapsjournalisten gelden als autoriteiten wanneer het gaat om de vertaling van moeilijke wetenschappelijke gegevens naar een breed publiek toe. Ik vind het dan ook not done wanneer een wetenschapsjournalist als Van Calmthout dan maar wat neerbuigend gaat doen over discussies over geloof en wetenschap. Ik sta ook kritisch ten aanzien van wat ForumC doet, maar óók weet ik dat er veel gelovigen zijn die problemen hebben met wetenschap. Wanneer een wetenschapsjournalist (die voor veel mensen aan de kant staat van de wetenschap) dan gaat verkondigen dat een discussie over geloof en wetenschap niets brengt, dan vind ik dat eigenlijk onprofessioneel. Het spreekwoord over de schoenmaker en de leest komt dan boven.

Want de kritische toon die wetenschapsjournalisten als Van Calmthout jegens geloof en wetenschap laten zien, kom ik helaas zelden tegen wanneer het gaat om bijvoorbeeld de posities van Dick Swaab of Victor Lamme, terwijl hun conclusies over de relatie tussen mens en brein metafysisch van aard zijn en uitgaan boven wat ze wetenschappelijk kunnen hard maken. Tegelijkertijd wordt er wel vaak neerbuigend geschreven wanneer het religieuze kwesties betreft.

Het probleem is natuurlijk dat veel wetenschapsjournalisten gewoon atheïst zijn en dus veel meer feeling hebben met de atheïstische conclusies van de wetenschappers die ze interviewen. Dat is denk ik een grote handicap van de wetenschapsjournalistiek. De wetenschapsjournalistiek is eigenlijk niet neutraal. Veel misverstanden tussen geloof en wetenschap zijn veelal dan ook terug te voeren tot wat er in kranten bericht is over wetenschappelijke bevindingen. Met andere woorden: veel, niet alles, maar wel veel van wat gelovigen zien als een conflict tussen geloof en wetenschap, is te herleiden tot wat wetenschapsjournalisten communiceren over wetenschap.

Ik vind het dan ongepast wanneer een wetenschapsjournalist dan schamper gaat doen over pogingen van anderen om expliciet aan de orde te stellen wat zij zelf laten liggen – namelijk wetenschap zuiver te communiceren, zonder allerlei levensbeschouwelijke of metafysische consequenties die sommige wetenschappers daar zelf aan verbinden, en ook zonder de eigen atheïstische agenda van de journalist in kwestie al te zeer naar voren te schuiven.

(En ik besef dat hier het laatste woord nog niet over gezegd is, en dat ik behoorlijk kort door de bocht ga, maar nu moet ik eerst mijn presentatie voor morgen afmaken…)

P.s. Ik heb een tijd geleden wat onderzoek gedaan naar de rol van wetenschapsjournalistiek en het denken over geloof & wetenschap. Studies naar hoe wetenschapsjournalistiek bedreven wordt, heeft laten zien dat in Amerika het (falen van) wetenschapsjournalistiek fataal is geweest in het creationismedebat. Kort gezegd: wetenschapsjournalisten beschreven in de eerste helft van de 20ste eeuw wetenschap vooral zien aan de hand van spectaculaire uitkomsten, maar lieten de noeste arbeid die achter de schermen plaatsvond achterwege als oninteressant (terwijl juist dáár de echte doorbraken plaatsvinden). Daardoor is bij veel Amerikanen het idee ontstaan dat wetenschap draait om opportunisme, geld, macht, etc., en dat al het overige daaraan ondergeschikt is. Het blijkt dat dit vertekenende beeld van wat wetenschap eigenlijk is, bijna niet meer te corrigeren valt als het zich eenmaal in de hoofden van lezers heeft vastgezet. Ik heb hierover een aantal interessante studies waarnaar ik hier wilde verwijzen, maar ik zit momenteel thuis en heb die allemaal op mijn werkkamer op de faculteit staan, zo blijkt nu – wordt dus nog even vervolgd…

Advertisements

, , , , , ,

  1. #1 door Eelco van Kampen op 9 november 2011 - 15:41

    Hangt het er niet een beetje van af of je een discussie ‘geloof en wetenschap’ of ‘geloof vs. wetenschap’ houdt ? Die tweede lijkt me duidelijk en saai: de twee zijn niet compatibel. Maar de eerste is nog genoeg over te zeggen. Waarom geloven mensen ? Waarom zijn er zelfs wetenschappers die geloven, terwijl de wetenschappelijke methode niet op geloof gebaseerd is ? Die laatste vraag houdt mij nog wel het meeste bezig, als (agnostische) wetenschapper.

    Een aardig nieuw boekje in deze context is die van J. Anderson Thomson: “Why we believe in god(s) – a concise guide to the science of faith”. Je kunt uiteraard prima wetenschappelijk onderzoeken waarom mensen geloven (cq. er sterke behoefte aan hebben).

  2. #2 door Jan Riemersma op 9 november 2011 - 17:32

    Geweldige post (je bent goed op dreef de laatste tijd, zeer tot mijn genoegen).

    De reactie van van Calmthout geeft *juist* aan dat dergelijke debatten hoognodig zijn: iedereen die nog in de overtuiging leeft dat onze wetenschappelijke bevindingen een deugdelijke basis vormen voor een bepaald wereldbeeld, namelijk een seculier wereldbeeld, geeft er blijk van zich nog niet diep genoeg in alle voors en tegens van de discussie te hebben verdiept. De van Calmthouts vinden dergelijke debatten niet zinvol, omdat zij hun standpunt al bepaald hebben- en voor de rest eigenlijk niet zoveel ophebben met wijsgerige vraagstukken. Hun wetenschapsfilosofie reikt -ik ben benieuwd!- niet verder dan Popper, beetje Kuhn. Feyerabend lezen ze niet of vinden ze clownesk.

    Als daarentegen hun grote voorbeelden zeggen dat wetenschappers de wereld onbevooroordeeld bekijken, dan knikken ze zeer enthousiast ‘ja’ en houden de gelovige voor dat deze geestelijk zo weinig flexibel is.

    Nee, het debat tussen wetenschap en religie is een debat dat vastgeroeste ideeën moet losweken. Dit debat is nog in volle gang: zie van Calmthouts reactie.

    Tenslotte: ik begrijp je kritiek op forum C niet helemaal. Vind je dat ze een en ander teveel van een kant belichten? Persoonlijk ben ik erg enthousiast over hun nieuwe website.

    Jammer dat ik er morgen niet bij kan zijn: dat doet werkelijk pijn.

  3. #3 door Taede Smedes op 9 november 2011 - 19:50

    Jan,

    Sinds ik met WordPress weer heerlijk met Windows Live Writer mijn blogjes kan schrijven en moeiteloos kan verluchtigen met plaatjes, vind ik het weer heerlijk om te bloggen. Maar het kost wel veel tijd…

    Wat betreft ForumC, ik heb niet gezegd dat ik er kritiek op had, maar dat ik er kritisch tegenover sta. Ik sta er ook niet negatief tegenover (dan had ik morgen ook niet meegedaan). Het is allemaal een kwestie van kat-uit-de-boom-kijkerij. ForumC is voortgekomen uit een aantal min of meer evangelicale clubs die de handen ineen hebben geslagen. En als evangelicalen met wetenschap aan de gang gaan, blijf ik altijd een beetje op mijn hoede. Bovendien lijken ze nochtans niet erg veel te doen met de academische theologie, en zonder goede kennis (systematisch én historisch) van de theologie, ben ik bang dat een gesprek over geloof en wetenschap al gauw in platitudes blijft steken. Maar goed, Ab Flipse is actief in ForumC en ik heb behoorlijk vertrouwen in zijn nuchtere en beargumenteerde kijk op de zaken.

    Kortom: mij is gewoon nog niet helemaal duidelijk wat de agenda is van ForumC. Misschien is die heel onschuldig, maar totdat er gewoon meer initiatieven ontplooid zijn, blijf ik toch wat kritisch en gedistantieerd toekijken. Is academisch toch ook een goede houding, toch? Ik ben het wel met je eens dat ze een puike website hebben, en dat ook hun Facebook-pagina af en toe erg interessante nieuwtjes brengt. Die initiatieven kan ik zeer wel waarderen. En dat ze voor wat reuring zorgen met een symposium als dat van morgenmiddag (wat er ook uit moge komen), vind ik dan ook wel weer aardig.

  4. #4 door Taede Smedes op 9 november 2011 - 20:36

    Overigens wel erg jammer dat je er morgen niet bij bent. Had je er eigenlijk wel verwacht. Er zijn, hoorde ik, nog enkele plaatsen vrij voor morgenmiddag, dus wie weet?

  5. #5 door Jan Riemersma op 9 november 2011 - 21:14

    Ik heb morgen 4 (aardige) klassen. Ik werk tot 16.30. Dan is het middag programma al weer voorbij. Gelukkig wordt er tegenwoordig veel gefilmd en zal er wel verslag worden gedaan van de bijeenkomst. Ik was ook graag bij het afscheid van Luco van den Brom (Kampen) geweest, maar ook dat was niet mogelijk (ben jij wel geweest?). En ook de vergadering van onze vereniging van godsdienstwijsbegeerte zal ik niet kunnen bijwonen. -Zoveel academische vrijheid heeft een leraar niet :).

    Het debat tussen wetenschap en religie is nog lang niet voorbij. Marcel Hulspas schreef vandaag in de pers een (voor zijn doen) lang artikel over de problemen in de moderne fysica en sterrenkunde. Nog nooit werkten er zo veel mensen in de fysica en nog nooit werd er zoveel geld besteed aan wetenschap- en wat het voorlopig oplevert is een wereldbeeld dat almaar exotischer en complexer wordt. Wetenschap een legpuzzel? Wel een vreemde puzzel dan, een die naarmate je dichter bij de oplossing komt steeds ingewikkelder wordt. Dit is natuurlijk koren op de molen van mensen die menen dat God de werkelijkheid ‘in zijn almachtige handen’ houdt (een metafoor, die door sommigen nogal letterlijk genomen wordt). Dan wordt het verschil tussen naturalisten (die blijven vasthouden aan de oude idee dat de werkelijk een ‘machine’ is) en gelovigen allerhande (die de ongewisheid gebruiken om God een vaste plek te geven) alleen maar groter (?). -Nou ja, dat vermoed ik…

  6. #6 door Martin op 11 november 2011 - 09:57

    @Jan “Marcel Hulspas schreef vandaag in de pers een (voor zijn doen) lang artikel over de problemen in de moderne fysica en sterrenkunde.”

    Dat is niet correct. Hulspas heeft het over dark matter en over de vermeende super-c snelheid van neutrino’s.

    Cosmologie (geen sterrenkunde) is een data poor science, dat alleen al maakt zinnige theorievorming moeilijk; op arxiv.org zie je dan ook vooral wiskundige artikelen; heel leuk maar wat heb je eraan. De algemene relativiteitstheorie is slechts op beperkte schaal toetsbaar, b.v. in het GPS systeem, wat cosmologisch gezien slechts een uiterst klein systeempje is. In kleine systemen, of in systemen bij lage energie, krijg je altijd effektieve modellen die op grotere schaal of bij hogere energieën vaak niet meer kloppen. In de cosmologie is alleen al de afstandsmeting moeizaam. Die Dark Matter hypothese heb ik altijd al een beetje “rich” gevonden; maar zolang er niet meer data zijn houd ik mij daar verder niet mee bezig. Van Feynmann las ik eens dat cosmologie iets is voor gepensioneerde natuurkundigen, die in het zicht van hun levenseinde naar de filosofische kant driften.

    Onder dat artikel van Hulspas staan veel reakties die meteen over God beginnen. Dat geeft wel aan hoe groot de angst van gelovigen is voor de wetenschap: godzijdank is er dan tenminste nog IETS dat door de wetenschap nog niet beantwoord is. Maar goed, wie op die manier zijn/haar geloof wil en kan bewaren moet dat vooral doen. Wat zo’n godsbeeld nog met de klassieke geloofsthema’s als geboorte, dood, ziekte, rechtvaardigheid, schuld en boete, etc,. te maken heeft is mij een raadsel, maar soit.

  7. #7 door Eelco van Kampen op 11 november 2011 - 10:03

    @Martin:
    uiteraard is kosmologie een onderdeel van de sterrenkunde (astronomie) … hoe kom je erbij dat dat niet het geval zou zijn ? Verder is het bepaald geen data poor science meer – dat is al 20 jaar niet meer zo. Er is juist een gouden tijd in de kosmologie, met erg veel data en nog meer wat eraan gaat komen. Ik heb het er in ieder geval bijzonder druk mee (als kosmoloog/astronoom).
    Donkere materie is geen theorie meer (maar een waarneming), donkere energie wellicht nog wel.

  8. #8 door Martin op 11 november 2011 - 10:17

    Eelco, ik ben hier geen expert in, maar zou je zeggen dat b.v. galaxy formation (als verondersteld samenklonteren uit initiële massadichtheidsfluctuaties) te rijmen is met de uniformiteit van de CMBR?

    Er zijn inderdaad meer data, zie Hubble, nieuwe types telescopen etc. Ik bedoelde “data poor” in de zin van: naar tevredenheid wezenlijke veronderstellingen kunnen toetsen. De zwaartekracht fysica (ART) neigt toch wel erg naar de theoretische kant, of zie ik dat verkeerd?

    Is dark matter echt waargenomen? Of waargenomen in de zin van nuttige hulphypothese? Het heet toch dark omdat je het niet ziet? Ik wil overigens niets negatiefs over je werkzaamheden impliceren; b.v. met Hubble data werken is natuurlijk heel leuk en interessant.

  9. #9 door Eelco van Kampen op 11 november 2011 - 10:29

    @Martin:
    er is zelfs bijzonder veel data, en eigenlijk niet zoveel (cosmologische data) met Hubble … meer met andere satellieten en telescopen. Maar “data poor” is op dit moment een volstrekt verkeerde voorstelling van de toestand in de kosmologie (een onderdeel van de sterrenkunde dus). En gelukkig maar.

    En dark matter is echt waargenomen, ook al is het indirekt (zoals zoveel in de natuurkunde). Maar het is al heel lang geen “hulphypothese” meer. Ik maak zelfs kaarten van de donkere materie verdeling in het heelal. Er is in de sterrenkunde vrijwel niemand die het bestaan van donkere materie (wat het dan ook moge zijn) in twijfel trekt.
    Wat betreft donkere energie is dat nog niet zo duidelijk.

    Dan kan ik natuurlijk uitgebreid ingaan op hoe goed galaxy formation theorieen met de CMBR fluctuaties overeenkomen (de CMBR is niet helemaal uniform, uiteraard), dat is m’n werk tenslotte, en dan kan ik zeggen dat het best goed werkt, ook al snappen we de details nog niet.
    Maar daar ging m’n punt niet over.

  10. #10 door Eelco van Kampen op 11 november 2011 - 10:32

    PS: donkere materie heet niet donker omdat je het niet ziet, maar omdat het geen licht uitstraalt. Je ziet wel de effecten ervan, en dat is natuurlijk genoeg. Een magneetveld ‘zie’ je ook niet, tenslotte, maar wel z’n effecten.

  11. #11 door Martin op 11 november 2011 - 13:28

    @Eelco: ik zag onlangs een artikel op Arxiv, geloof ik, waarin werd geargumenteerd dat de kleine CMBR fluctuaties lang niet sterk genoeg waren voor galaxy formation. Maar goed, ik wil daar verder niet tegenin gaan want ik weet er niet genoeg vanaf.

    Dark matter straalt niet alleen niet, het absorbeert ook niets, als ik het goed heb. De materie “erachter” zie je gewoon alsof er niets tussen zit. Het neutrino werd destijds verzonnen om de wet van behoud van energie te redden, maar pas in 1956 of zo vond men dat het neutrino echt gezien was. Ik neem aan dat je die kaarten maakt door de “missing matter” op basis van de theorie af te leiden tov wat wordt waargenomen? Ik zeg niet dat het onzinnig is, alleen zou b.v. scattering van andere deeltjes aan dark matter deeltjes overtuigender zijn. Ik laat het hierbij, ik weet er niet genoeg vanaf.

  12. #12 door Eelco van Kampen op 11 november 2011 - 13:36

    Een laatste uitleg dan nog: je neemt donkere materie juist waar door afbuiging van licht (gravitational lensing). De materie achter een hoop donkere materie zie je dus soms ook niet omdat het licht verbogen wordt door die donkere materie …
    Dat het niet absorbeert is logisch: emissie en absorptie horen natuurlijk bij elkaar.

    Die kaarten maak je dus niet op basis van theorie (behalve dan dat je aanneemt dat de ART klopt, i.e. gravitatie bestaat), maar op basis van het gravitationele afbuigen van licht van verder gelegen stelsels. Heel veel (we gebruikten er tienduizenden om een goede kaart te maken).

  13. #13 door Martin op 11 november 2011 - 15:47

    Had het zelf kunnen vinden: http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/1001/1001.1739v2.pdf

    “Astrophysics now operates under the astonishing hypothesis that the Universe we see
    is but the tip of an iceberg.”

    Meer direct bewijs zou wel interessant zijn.

  14. #14 door Eelco van Kampen op 11 november 2011 - 15:57

    Hier is ‘see’ wel erg letterlijk op te vatten: het deel wat genoeg licht uitstraalt (gewone materie die niet genoeg licht uitstraalt wordt ook onder donkere materie gerekend). De rest van het verhaal laat zien hoe je donkere materie waarneemt.
    Ik zou zo’n openingszin zelf nooit zo opschrijven. Donkere materie is geen hypothese meer. Ik ken deze auteurs (was zelf lang in Edinburgh), en verbaas me dat ze dit zo opschreven.
    Ook de uitspraak “it misses the most common form of matter” sta ik niet achter: dark matter deeltjes zijn zwaar, maar niet ‘common’. De deeltjes dichtheid is laag vergeleken met andere deeltjes.

  15. #15 door Eelco van Kampen op 11 november 2011 - 16:00

    Laat mij dan nog even de openingszin uit de conclusie van deze review aanhalen, voor de zekerheid:
    “During the past decade, there has been tremendous progress in the measurement of gravitational lensing, and this has contributed to key observations of dark matter. We now know that there is a lot of dark matter, and its distribution has been mapped on a wide range of physical scales.”

  16. #16 door Kees de Vries op 8 december 2011 - 12:09

    God hééft toch een lange baard?

%d bloggers liken dit: