Was Paus Benedictus inderdaad een vriend van de wetenschap?

Volgens Karl Giberson was paus Benedictus een echte vriend van de wetenschap. In zijn Huffington Post-blog noemt Giberson een aantal voorbeelden van wat de paus allemaal wel niet georganiseerd heeft. Ook citeert hij de paus een aantal malen, waarbij het lijkt alsof Benedictus/Ratzinger zich behoorlijk welwillend jegens de wetenschap uitlaat. Heeft Giberson gelijk? Ik kijk er toch wat anders tegenaan.

Ik heb een wat andere kijk op de houding van de paus jegens wetenschap. Die houding is, op zijn zachtst gezegd, ambivalent. Ratzingers pausschap begon immers nogal met veel trammelant. Wie herinnert zich nog kardinaal Christoph Schönborn, die zich in 2005 in de New York Times positief uitliet over Intelligent Design als de katholieke opvatting (iets wat Katholiek Nederland-redacteur Henk Rijkers nog altijd met verve uitdraagt). Dit deed hij later nog eens dunnetjes, maar in veel ambivalenter bewoordingen, in zijn boek Ziel oder Zufall? Schöpfung und Evolution aus der Sicht eines vernünftigen Glaubens (later in het Engels vertaald als Chance or Purpose? Creation, Evolution, and a Rational Faith). Giberson verwijst met geen woord naar de “affaire Schönborn”.

Schönborn kreeg ladingen kritiek over zich heen, vooral van katholieke wetenschappers zoals Kenneth Miller. Het was raar dat onder een nieuwe paus zomaar ineens ID omarmd werd, en dat nog wel door een goede vriend van Ratzinger. Wat was hier aan de hand?

In 2008 kwam George Coyne op bezoek in Leuven. Coyne was een jezuïet en astronoom, verbonden aan het Vaticaans observatorium. Coyne was ook een goede vriend van de vorige paus, en stond nogal kritisch jegens de nieuwe paus Benedictus. Ik heb tijdens dat bezoek met Coyne gesproken over de hele ID affaire (zie ook HIER). Coyne bevestigde mijn vermoedens, dat Schönborn eigenlijk de (platonistisch geïnspireerde) ideeën van paus Benedictus verwoordde. Sinds zijn pausschap kon Ratzinger zelf een aantal zaken niet meer zeggen, en dus schoof hij Schönborn naar voren om zijn positie te verwoorden, zodat ook Schönborn de klappen op kon vangen. Met andere woorden, Coyne bevestigde mijn vermoeden dat Schönborns positie eigenlijk die van Benedictus was. De “affaire Schönborn” had duidelijk gemaakt dat ID ook onder katholieken taboe was, waardoor Benedictus een gewaarschuwd man was. In het vervolg zou hij zich nog louter ambivalent over wetenschappelijke zaken uitlaten.

Dit betekent dus dat Benedictus wellicht helemaal niet zo’n vriend van wetenschap was, maar vooral een wolf in schaapskleren. Hij was er vooral op uit om de wetenschap te hervormen naar wat hij meende dat en katholiek model van wetenschap was. Creationisme was taboe, maar ID was een welkome kritiek op “het Darwinisme”, met name omdat ID probeerde het beeld van de mens als kroon op de schepping te redden door te betogen dat de mens geen product van evolutie was en al helemaal geen dier, maar een schepsel dat door een directe handeling van God was voortgebracht.

Kortom: als paus Benedictus goed voor de wetenschap is geweest, is dit vooral een bijkomstigheid geweest van de agenda die deze paus hanteerde.

Voor wie meer wil weten over de houding van Ratzinger/Benedictus ten aanzien van wetenschap en met name de focus van Ratzinger op de antropologie, zij verwezen naar een studie die vorig jaar verschenen is van Tobias Lehner, Evolution des Christlichen: Schöpfungstheologie und Anthropologie bei Joseph Ratzinger/Benedikt XVI. (Ik kwam zojuist achter het bestaan van dit boek, dus ik kan er inhoudelijk niet zoveel over zeggen. Uit de beschrijving wordt echter wel duidelijk dat de theologische antropologie het startpunt is voor het theologisch denken van Ratzinger/Benedictus, wat dus verklaart waarom hij tijdens zijn pausschap met name op zaken rondom het menszijn focuste.

Een ander boek dat nog interessant is in deze context is de bundel Schöpfung und Evolution: Eine Tagung mit Papst Benedikt XVI. in Castel Gandolfo (in het Engels vertaald als Creation and Evolution: A Conference with Pope Benedict XVII in Castel Gandolfo). Deze bundel is de neerslag van een conferentie die werd belegd vanwege alle ophef over Schönborns uitlatingen. Schönborn zelf heeft in dit boek een bijdrage, waarin hij zijn ID-standpunt verder nuanceert. Hij neemt niets van zijn woorden terug, maar formuleert het zo dat ID in de schepping herkend wordt, omdat de mens “design” ziet. Er is dus het raadsel van de mens die een soort rationaliteit van de schepping herkent, waarbij de vraag opkomt, hoe het toch kan dat de menselijke geest die rationaliteit kan herkennen.

Ratzinger/Benedictus laat zich in deze bundel uiterst vaag en ongrijpbaar uit over de relatie tussen evolutie en geloof, maar lijkt in het spoor van Schönborn verder te denken (wat dus de verwantschap tussen beide posities versterkt). Hij stelt in zijn summiere bijdrage dat er in de natuur een bepaalde “rationaliteit” te ontwaren valt die door de menselijke geest (het zuiverst door het geloof) herkennen laat. De vraag is waar die rationaliteit die het hele proces, de hele geschiedenis betreft, vandaan komt – wat dus impliceert dat Ratzinger meent dat de evolutie een doelgericht proces is. De rationaliteit van de materie wekt dus de suggestie van een goddelijk plan, maar, zo stelt Ratzinger, aan die rationaliteit zitten grenzen, want onze rede kan dat goddelijke plan niet doorgronden. Voor het doorgronden daarvan is het geloof nodig, “und der Glaube zeigt uns den Logos, der die schöpferische Vernunft ist und der unglaublicherweise zugleich Fleisch werden, sterben und aufserstehen konnte” (161).

, , , ,

  1. #1 door Marcel Sarot op 20 februari 2013 - 08:08

    De RKK heeft een lange geschiedenis met het ‘argument form design’, dat al teruggaat op Thomas van Aquino. Aangezien ID o.m. een poging is om dit argument op een nieuwe manier te verwoorden, is het niet zo vreemd dat katholieken iets positiefs ontdekken in ID. Hetgeen natuurlijk niet wil zeggen dat zij ID met alles erop en eraan zullen accepteren; bepaalde elementen van ID (de verwerping van het methodologisch naturalisme bijvoorbeeld) zijn daarvoor veel te problematisch. Wat mij in bovenstaande post verbaast, is het volgende. Op basis van één uitlating van een kardinaal uit de omgeving van Paus Benedictus, waarvan op basis van “horen zeggen” (Smedes vermeldt er eerlijkheidshalve ook nog eens bij dat zijn bron niet echt positief t.o.v. de huidige Paus stond) wordt aangenomen dat die door de Paus geïnspireerd was, wordt geponeerd dat Paus Benedictus een ‘wolf in schaapskleren’ was. Dat is wel een héél magere argumentatie voor een vergaande conclusie! Uit de citaten van Ratzinger zelf die Smedes vervolgens geeft, laat zich dezelfde conclusie niet trekken. Die zijn veel algemener, en ook de ‘implicatie’ dat de evolutie een doelgericht proces is, volgt geenszins met logische noodzakelijkheid. Hier komt bij, dat de suggestie dat Paus Benedictus zijn theologische opvattingen als Paus niet meer direct kon uiten, evident onjuist is. Mede op basis van die opvattingen werd kardinaal Ratzinger tot Paus gekozen, en toen hij eenmaal Paus was is hij doorgaan met het schrijven van theologische boeken als theoloog, waarbij hij expliciet meldde dat hij als theoloog schreef en niet als Paus, en dat iedereen met hem van mening mocht verschillen.

  2. #2 door Theo Smit op 23 februari 2013 - 01:58

    Tja, dank professor, zou Taede of Jan hebben kunnen zeggen, voor uw nuancering, en namens de beleefdsheidshalve normale menselijke communicatie, maar ‘men’ schrikt bijna, misschien. als ooit leerling in nuance, – opperde de buitenstaander maar even, Het giga-gevecht van een Paus (hoe staat het met zijn ‘geweten’) als eerste af-ziener na voordat Luther en Calvijn ten tonele verschenen… voor de ‘echte’ gelovige (de katholieke) snijdt vooral de geschiedenis door het hart, wegens het niet meer kunnen geloven in het graf in Rome . Waarom niet in New York, in Manhattan, de volgende Paus begraven? Nou ja, professor, iemand moest toch iets zeggen, al was het maar onzinnig, in termen van logica of redeneer-vermogen en kennis.

  3. #3 door A. Atsou-Pier op 23 februari 2013 - 11:28

    Ik begrijp niet wat er zo erg is aan de Paus in de alinea “Ratzinger/Benedictus laat zich in deze bundel uiterst vaag en ongrijpbaar uit over …”
    Wat er verder volgt vind ik niet vaag en ongrijpbaar, of summier. Ja, de Paus weet het ook niet allemaal, maar is dat erg ?
    Zit het probleem in het feit dat hij de suggestie van een goddelijk plan ontwaart ? Nou, dat lijkt mij niet zo’n onlogische gedachte voor iemand die gelooft in het bestaan van God, en niet in strijd met de wetenschap.
    Of zit het probleem in het feit dat de Paus beperkingen ziet aan de menselijke rationaliteit ? Ook niet zo’n rare gedachte, en men behoeft daar niet eens gelovig voor te zijn.

  4. #4 door Francis Siefken (@fsiefken) op 28 februari 2013 - 01:07

    Ik sluit me geheel bij Marcel Sarot aan.
    Het enige wat ik bij Joseph Ratzinger heb kunnen ontdekken is een sympathie voor Teilhard de Chardin welke een ‘doel’ en ‘richting’ van het leven in Christus aanwijst. Hoe dit zich exact verhoudt tot evolutie is een tweede.
    Een probleem is wel het geloof in de historische Adam en de zondeval, het is duidelijk dat zonder een zekere historiciteit in deze het fundament onder het geloof lijkt weg te vallen, net zoals dit het geval is voor de wederopstanding en het lege graf. Toch wringt hier m.i. de verhouding tot de wetenschap, je kunt je zeker afvragen hoe een gelovige vriend van de wetenschap hieraan een theologisch en wetenschappelijk verantwoorde draai kan geven. Zie ook http://bitly.com/bundles/fsiefken/1

  5. #5 door Taede Smedes op 28 februari 2013 - 08:09

    Francis,

    Over Adam en de zondeval kan ik kort zijn: die kun je hooguit nog metaforisch opvatten (zie ook het werk van de katholieke bioloog Ulrich Lüke, die naast Adam en de zondeval ook de ziel als louter metaforisch taalgebruik opvat). Het staat wel vast dat er geen historische Adam is geweest en dat van een historisch plaatsgevonden hebbende zondeval-gebeurtenis dan ook geen sprake kan zijn. De meeste theologen hebben hier overigens geen enkel probleem mee, evenmin als zou blijken dat er geen leeg graf is geweest en dat de wederopstanding niet heeft plaatsgevonden. Die laatste gebeurtenissen zijn sowieso niet historisch te verankeren, omdat de enige bron de (gekleurde en dus historisch niet-objectieve) teksten van het Nieuwe Testament zijn.

  6. #6 door A. Atsou-Pier op 28 februari 2013 - 10:42

    @ Taede Smedes

    Adam en de zondeval metaforisch opvatten, dat kan helemaal niet omdat de Bijbelschrijver hier evident geen metaforen gebruikt.
    Het woord ziel in de Bijbel is evenmin een metafoor, daar wordt iets mee bedoeld en in het OT vaak nog iets anders dan in het NT.
    Wat heeft iedereen tegenwoordig toch met metaforen ???

  7. #7 door Taede Smedes op 28 februari 2013 - 10:50

    Beste Atsou-Pier,

    Hoe weet u dat de Bijbelschrijvers “evident” geen metaforen gebruiken? En wat is er mis met metaforen?

  8. #8 door A. Atsou-Pier op 28 februari 2013 - 18:30

    Waar zouden de schepping van de mens en de zondeval, dan de metaforen voor moeten zijn ? Voor de Big Bang ? Daar hadden ze in die tijd nog nooit van gehoord. Ik zie so wie so helemaal niets, ook niet in latere Bijbelboeken, dat erop wijst dat de schrijver hier metaforen gebruikte.
    Uiteraard staan er genoeg metaforen en andere stijlfiguren in de Bijbel, wat ook past bij de aard van de boodschap die gecommuniceerd moet worden, zijnde de blijde boodschap (en niet een wetenschappelijk onderzoek). Die metaforen worden dan als zodanig door ons herkend, ze verduidelijken de boodschap of leggen er extra nadruk op, enz., en dat zal in de tijd van de Bijbelschrijvers niet anders zijn geweest.
    Voor zover ik weet zegt de schrijver van Genesis gewoon hoe volgens hem de wereld in elkaar zit, wat de natuur van de mens is en wat de verhouding tussen God en mens is. Klaar, meer hoeft men er niet achter te zoeken. Laten we vooral niet mysterieus gaan doen door metaforen te vermoeden als daartoe geen aanleiding is.

    Met het gebruik van metaforen is niets mis, mits het bij de aard van de over te brengen boodschap past. Wat mijns inziens niet kan is metaforen en andere stijlfiguren zien in een tekst als ze er niet zijn. Dan wordt de betekenis van de tekst ondergeschikt gemaakt aan de fantasie van de lezer, en dat lijkt mij geen goede zaak.
    That reminds me, typische New Age-teksten bestaan meestal geheel uit metaforen, en wel zodanig dat de indruk wordt gewekt dat de schrijver het verschil tussen metafoor en werkelijkheid niet meer ziet. Zelfs het woord “metafoor” zelf wordt in zulke teksten vaker gebruikt dan men zou verwachten in niet-taalkundige publicaties.

    Maar misschien bedoelt u met “metaforisch” lezen dat de tekst niet “letterlijk” gelezen moet worden, maar “figuurlijk”. Met dat onderscheid kan ik helaas ook niets. “Letterlijk” lezen is so wie so niet mogelijk, want een normaal mens leest geen letters maar woorden, betrekt automatisch de voorgaande en volgende zinnen en de verdere context erbij, enz.

  9. #9 door gert korthof op 28 februari 2013 - 19:20

    Francis Siefken: “Het enige wat ik bij Joseph Ratzinger heb kunnen ontdekken is een sympathie voor Teilhard de Chardin …”
    Wat vreemd, ik heb recent een lezing bijgewoond van de oprichter van de Stichting Teilhard de Chardin die vertelde dat de katholieke kerk de publicatie van zijn hoofdwerk ‘Le Phénomène Humain’ (‘The Phenomenon of Man’) heeft tegengehouden en hem naar China stuurde. Het boek werd posthuum gepubliceerd.

    Zie ook:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Pierre_Teilhard_de_Chardin#Controversy_with_Church_officials

  10. #10 door Francis Siefken (@fsiefken) op 28 februari 2013 - 19:30

    Hallo Taede,

    Bedankt voor de Ulrich Lüke tip; de verhouding wetenschap en religie heeft mijn buitengewone interesse. Ik ben wel verbaasd, als katholiek ‘moet’ ik gelovig aanvaarden dat Jezus waarlijk is opgestaan, Christus werkelijk tegenwoordig is in de Eucharistie en dat Adam en Eva werkelijk bestaan hebben (Humani Generis)… dus ik kan dan wel zeggen ‘transsignficatie” of metafoor als zeg ik dat als wetenschapper of humanist maar niet als gelovige ook al is er tussen die twee bij mij geen strikte scheiding. Het zijn geloofswaarheden, en de bijbelschrijvers geloofden ook werkelijk in de Opstanding en het bestaan van Adam. Een Paus kan dit haast per definitie niet zo zeggen, want dan is het Christendom niet meer dan een willekeurige manier van de werkelijkheid duiden, een mooi postmodern verhaal… zonder enige universele pretentie. Als de Paus ‘een vriend van de wetenschap was’ dan zou hij welicht zeggen, ja de erfzonde is metaforisch maar wat is dan niet metaforisch in Godsdienst? Door Hemel, Vagevuur, Verlossing, Eucharistie, Ziel, God, Christus als metafoor te duiden kunnen ze hun kracht en betekenis verliezen voor grote groepen mensen en ‘nieuwe’ katholieken; lees bv. de reacties op deze blog http://kattekliek.wordpress.com/2010/04/17/katteklieke-nissen-fa/ Dat is m.i. de voornaamste reden voor de terughoudendheid m.b.t. schepping en evolutie. Ik ben benieuwd wat je of Coyne denken over deze paradox.

    Francis

  11. #11 door Francis Siefken (@fsiefken) op 28 februari 2013 - 19:44

    Hallo Gert,

    Ja, dat is inderdaad opmerkelijk. Ik ben me bewust van de kritiek van het leergezag op o.m. Teilhard de Chardin, maar ook bv. Matthew Fox en zijn Pan-en-theisme. Ik refereer dan vooral aan dit bericht: “Pope cites Teilhardian vision”: http://ncronline.org/news/pope-cites-teilhardian-vision-cosmos-living-host
    Dat wil niet zeggen dat de Paus Teilhard de Chardin compleet rehabiliteerd, maar dat hij aansluiting zoekt bij het idee van een richting van het universum: “At the end we will have a true cosmic liturgy, where the cosmos becomes a living host”. De vraag is in hoeverre deze richting empirisch is te duiden of dat het een puur metaforische of religieuze aangelegenheid blijft. Mijn persoonlijke visie is dat wetenschappers zich ook moeten openstellen voor deze mogelijkheid, niet noodzakelijk op de manier zoals veel representanten van ID het pogen.

    Francis Siefken

%d bloggers op de volgende wijze: