Nogmaals Benedictus en de natuurwetenschappen

Enkele dagen geleden schreef ik over mijn vermoeden dat paus Benedictus helemaal niet zo’n vriend van de wetenschap was als hij door Karl Giberson werd afgeschilderd. Ik ontving daar – ook via Twitter – nogal wat verontwaardigde reacties op. Het was niet mijn bedoeling om de paus af te branden, maar de kwalificatie “vriend van de natuurwetenschap” gaat mij simpelweg te ver, omdat zijn verhouding jegens de natuurwetenschappen feitelijk erg ambivalent is.

Vandaag werd dat bevestigd door een erg goed en heel genuanceerd artikel op de website van de Süddeutsche Zeitung. Voor wie het Duits machtig is, is dit artikel ten zeerste aan te bevelen. Uit dit artikel wordt duidelijk: Benedictus’ leidende idee was dat eerst de geloofszekerheid komt en dat vandaaruit de houding jegens wetenschappelijke theorieën wordt bepaald.

Het artikel behandelt ook de houding jegens de evolutietheorie. De schrijver stelt dat door “die Distanzierung von Kreationisten und ID-Anhängern erweckt der Vatikan den Eindruck, den seriösen Naturwissenschaftlern näher zu stehen. Doch dieser Eindruck ist falsch.” De schrijver laat zien hoe voor Benedictus de historische Adam en de historische zondeval centraal stond. Want:

Ein Katholik muss also an Adam und die Ursünde glauben, die auf alle seine Nachfahren übertragen wurde und jedem Menschen innewohnt. Sonst wäre der Idee von der Erbsünde die Grundlage entzogen, und die Katholiken müssten sich fragen, wofür Jesus eigentlich gestorben ist, wenn nicht um alle Menschen von den Sünden zu erlösen.

Ook gaat het artikel in op Benedictus’ idee van de “rationaliteit” die onder de kosmos als geheel en onder de evolutietheorie – die teleologisch wordt geïnterpreteerd – wordt verondersteld, op de natuurlijke ordening en de daaruit volgende verwerping van o.a. homoseksualiteit, op de verwerping van de evolutionaire verklaring van moraal, etc. Het artikel geeft goed aan dat er toch behoorlijk wat wetenschappelijke punten zijn die Benedictus tamelijk resoluut van de hand wijst op grond van het vasthouden aan geloofsartikelen. 

Duidelijk wordt dat Benedictus veel radicaler positie innam tegen de (implicaties van) de evolutietheorie dan zijn voorganger paus Johannes Paulus II. Ik kan dus echt niet zien hoe deze paus een “vriend van de wetenschap” genoemd kan worden.

Zelf lezen: http://www.sueddeutsche.de/wissen/papst-benedikt-xvi-und-die-wissenschaft-angst-vor-einer-flut-von-boesem-1.1610933.

(Met dank aan Diederik Wienen, die mij op het artikel wees.)

, , , ,

  1. #1 door Eelco van Kampen op 28 februari 2013 - 08:52

    Goed en duidelijk stuk, Taede.

    Leuk m’n lokale krant eens voorbij te zien komen hier🙂

  2. #2 door Steven op 1 maart 2013 - 11:10

    Het is fijn om eens een journalist tegen te komen die echt leest wat de paus heeft gezegd. Dan hoeven we geen domme teksten tegen te komen, zoals bij ons in Trouw of op het NOS-journaal, dat de paus beweerd zou hebben dat God sliep (men snapt literaire verwijzingen naar het Nieuwe Testament blijkbaar niet meer).

    Dat gezegd zijnde: ik kan met de beste wil van de wereld niet uit dit stuk opmaken dat Benedictus geen vriend van de wetenschap zou zijn. Natuurlijk, hij is geen wetenschapper en het is ook niet zijn verantwoordelijkheid om wetenschappelijk onderzoek te doen of theorieën dienaangaande verder uit te werken. Hij moet gewoon doen wat integere en rationele mensen allemaal moeten doen: de wetenschap serieus nemen (voor zover je er kennis van hebt) en die zo goed mogelijk in relatie brengen met je overtuigingen over het leven. De journalist toont nergens aan dat Benedictus dat niet zou doen. Wat de journalist laat zien, is dat je de natuur ook anders kunt zien dan de paus, c.q. op een atheïstische of “skeptische” manier. Maar dat is geen nieuws. Wat de journalist echter NIET aantoont is dat de paus fouten maakt, zich vijandig tegen de wetenschap opstelt, of de wetenschap op een naïeve manier gebruikt om God te bewijzen, o.i.d. Ik krijg van dit artikel eerder de indruk dat het een wat krampachtige poging is om met alle macht aan te tonen dat Benedictus een crypto-creationist is.

  3. #3 door Tjerk Muller op 1 maart 2013 - 11:19

    De schrijver laat zien hoe voor Benedictus de historische Adam en de historische zondeval centraal stond.

    Dit behoeft toch wel enige nuance. Het artikel in de Süddeutsche Zeitung hangt dat op aan de ‘Wereldcatechismus van de katholieke kerk’ (1992). Ratzinger heeft bij de totstandkoming en uitvoering daarvan wel een vinger in de pap gehad als initiatiefnemer en lid van de commissie die belast was met de organisatie en beoordeling (hij zat trouwens niet in de redactie), maar er zaten nog een dozijn kardinalen en theologen in die commissie. De redactie die het concrete schrijfwerk deed, bestond nog eens uit zeven bisschoppen en een maronitisch priester.

    Specifiek zoomt het artikel in de SZ in op een alinea in die Wereldcatechismus onder het kopje over de vertelling van de zondeval (Genesis 3) en hoe de katholieke kerk vindt dat dit gelezen en opgevat moet worden:

    390 Der Bericht vom Sündenfall [Gen 3] verwendet eine bildhafte Sprache, beschreibt jedoch ein Urereignis, das zu Beginn der Geschichte des Menschen stattgefunden hat [Vgl. GS 13,1.]. Die Offenbarung gibt uns die Glaubensgewißheit, daß die ganze Menschheitsgeschichte durch die Ursünde gekennzeichnet ist, die unsere Stammeltern freiwillig begangen haben [Vgl. K. v. Trient: DS 1513; Pius XII., Enz. ,,Humani Generis”: DS 3897; Paul VI., Ansprache vom 11. Juli 1966.].

    Dat is toch nét even iets anders dan men zich hier vastprikt op een ‘historische Adam’. Je kunt dat er in lezen, maar je kunt het ook opvatten dat ergens in het begin van homo sapiëns de eerste groep/stam mensen hun contact met de schepper verbroken en vertroebelt heeft. Het artikel laat dat bewust open. Als je een rooms-katholiek bent die aan een historische Adam hecht of een eenvoudige gelovige die zou schrikken van allerlei nieuwlichterij, dan kun je er een historische Adam in leven; als je wat ontwikkelder bent en op de hoogte bent van het ontstaan van de mens in Afrika, en de verschillende tussenvormen die overal ter wereld gevonden zijn, dan biedt dit artikel net voldoende ruimte om ‘onze stamvoorouders’ zo te interpreteren dat het in overeenstemming is met paleoantropologische bevindingen.

    Het lemma laat zich er ook niet over uit over hoe die ‘Oergebeurtenis’ zich nu precies voltrokken heeft, en verder wijst ze een al te letterlijke interpretatie van Genesis 3 (slang, boom, vrucht) af: het gaat om beeldspraak (Bildhafte Sprache).

    Concreet: je mag als katholiek van de catechismus dus ook best bij het bekijken van Kubricks 2001: A Space Oddyssee, in de scene waarin de eerste aapmens ontdekt dat hij met technologie (een groot bot) iemand de hersens in kan slaan, denken: ‘Aha! Kijk, daar hebben we de oerzonde!’

    Welnu, misschien is dat fout (of ‘inadequaat’) op allerlei filosofische niveaus, maar dat in ieder geval iets anders dan je vastprikken op een ‘historische Adam’.

  4. #4 door Taede Smedes op 1 maart 2013 - 11:21

    Steven,

    Het punt is dat Benedictus op de punten waar hij meent dat het (mensbeeld van het) christelijk geloof in het geding is (positie van de mens in de natuur, moraal, huwelijk, etc.) hij de wetenschap wil voorschrijven hoe de zaken in elkaar zitten of hoe ze over bepaalde zaken moeten denken. Hij neemt een aantal geloofsartikelen tot absoluut uitgangspunt en vindt dat de natuurwetenschappen zich daaraan maar moeten aanpassen. De openheid of vriendelijkheid naar de natuurwetenschappen toe is een voorwaardelijke. Dat geeft ook de betreffende journalist aan. Bovendien zijn het toevallig ook net die punten die ook bij creationisten en ID de springende punten zijn, zodat er dus wel degelijk raakvlakken zijn tussen creationisme/ID en de standpunten van de (ex-)paus, ook al lijkt hij hun antwoord of benadering te verwerpen.

  5. #5 door Steven op 1 maart 2013 - 11:40

    Taede, ik snap wel wat je punt is, maar ik kan het niet terugvinden in de citaten die de schrijver van het artikel noemt. Naar mijn idee laat je je hier teveel leiden door de interpretatie van de journalist.

    Tjerk noemt hierboven overigens al een punt dat ook mij was opgevallen. Het is een goed voorbeeld van (a) hoe de journalist wel erg zit te harken in oude teksten om wat tegen de paus aan te kunnen voeren, en (b) hoe hij een subtiele tekst nogal platslaat onder zijn vooroordelen.

    Dit doet hij eigenlijk steeds. Kortom, ik vind dit een allesbehalve overtuigende illustratie van je stelling. Begrijp me goed: ik wil niet koste wat kost bewijzen dat B een vriend is van de wetenschap. Hij mag van mij ook ‘geen vijand’ van de wetenschap zijn. B heeft ten slotte andere prioriteiten. Er zijn vele gradaties tussen vijandschap en hartstochtelijke vriendschap, maar ik zou zeggen: B zit wel aan de niet-vijandige kant van het spectrum.

  6. #6 door Eelco van Kampen op 1 maart 2013 - 18:57

    Ik zie Taede dan ook nergens de (ex-)paus als vijand van de wetenschap opvoeren. Maar een vriend is hij beslist niet, gezien z’n keuzes die voorbij kwamen in het artikel.

    Ik blijft dit een goed blog van Taede vinden, ook na het nog eens gelezen te hebben.

  7. #7 door Steven op 2 maart 2013 - 01:19

    Eelco, of B een vriend of vijand is vd wetenschap, of iets daartussenin, valt niet te zeggen op basis van dit artikel. Dat is het punt.

  8. #8 door Eelco van Kampen op 2 maart 2013 - 10:49

    Steven, daarover verschillen we dan van mening.

  9. #9 door Taede Smedes op 2 maart 2013 - 11:27

    Steven,

    Mijn punt was – daarin heeft Eelco gelijk – niet om te laten zien dat Benedictus een vijand is van de wetenschap, maar dat de kwalificatie “vriend van de wetenschap” veel te stellig positief is. Je kunt toch niet ontkennen dat het krantenartikel op zijn minst laat zien dat Benedictus’ houding tegenover de wetenschap ambivalent is?

  10. #10 door Steven op 2 maart 2013 - 16:16

    Taede, ik heb ook helemaal niet beweerd dat jij B een vijand vd wetenschap hebt genoemd, hoe kom jij (of Eelco) daarbij? Jij wilde de bewering bestrijden dat B een vriend vd wetenschap is. Laten we even aannemen dat vrienden geen ambivalentie mogen voelen tav hun vrienden (dat lijkt me overigens al twijfelachtig). Zelfs dan laat dit artikel niet zien wat je wilt aantonen. Tjerk verwoordde al mijn gevoelens over de manier waarop de journalist B bepaalde opvattingen over de zondeval in de pauselijke slippers probeert te schuiven. Het is niet moeilijk dat ook te laten zien voor de andere voorbeelden. B gaat niet mee, logisch genoeg, in bepaalde conclusies die uit wetenschappelijke resultaten worden getrokken. Dat kun je hem moeilijk kwalijk nemen en filosofisch is er niks mis mee. Wedervraag: welke conclusies had B wel moeten trekken om ook volgens jou een vriend vd wetenschap genoemd te kunnen worden?

  11. #11 door Francis Siefken op 5 maart 2013 - 02:28

    Ik sluit me geheel bij Tjerk Mulder aan; lees bv. wat paus Benedictus XVI in een cathechese schreef over de historiciteit van de erfzonde:
    “How was this possible, how did it happen? This remains obscure. Evil is not logical. Only God and the good are logical, are light. Evil remains mysterious. It has been presented in great images, as does chapter 3 of Genesis, with the vision of two trees, of the serpent, of sinful man. A great image that makes us guess, but it cannot explain how much in itself is illogical. We can guess, not explain; nor can we recount it as a fact next to another, because it is a more profound reality. It remains a mystery of darkness, of night. However, a mystery of light is immediately added.”
    http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/212913?eng=y

    dat klinkt toch echt iets anders dan wat z’n voorganger paus Pius XII schreef in Humani Generis:

    “When, however, there is question of another conjectural opinion, namely polygenism, the children of the Church by no means enjoy such liberty. For the faithful cannot embrace that opinion which maintains that either after Adam there existed on this earth true men who did not take their origin through natural generation from him as from the first parent of all, or that Adam represents a certain number of first parents. Now it is in no way apparent how such an opinion can be reconciled with that which the sources of revealed truth and the documents of the Teaching Authority of the Church propose with regard to original sin, which proceeds from a sin actually committed by an individual Adam and which, through generation, is passed on to all and is in everyone as his own.”

    Het lijkt erop dat het spanningsveld tussen de theologische en empirische visie erfzonde door beiden erkend worden; Pius XII verbiedt gelovigen in polygenisme te geloven omdat destijds het niet duidelijk is hoe deze visie zich verhoudt tot de geloofschat.
    Maar Benedictus XVI plaatst de problematische erfzonde het buiten de empirie: “we can guess, not explain; nor can we recount it as a fact next to another”.

    Waar Pius XII hier een vijand van de wetenschap *lijkt* te zijn (gelovige wetenschappers mogen geen polygenisme veronderstellen voordat deze positie verzoend kan worden met de geloofsschat) – net zoals wijlen bioloog Stephen J. Gould zich op dit punt terecht afvroeg – is Benedictus op dit punt duidelijk een vriend van de wetenschap en heeft de bioloog en schrijver van het betoog Markus Schulte von Drach het gewoonweg mis, wellicht omdat hij niet theologisch onderlegd of katholiek gelovig is. Kan iemand dit laatste bevestigen of ontkennen?
    Richard Dawkins adapten kunnen natuurlijk stellen dat Benedictus XVI met zijn wollige theologische taalgebruik deze netelige kwestie onder het tafelkleed veegt – maar die hebben dan de waarde van het verhaal niet begrepen.

    Waar Tjerk niet op in gaat en waar Markus Schulte von Drach een punt heeft is de momenteel onhoudbare fundering van de katholieke moraal in de zg. natuurwet (bv. homosexualiteit is zondig want niet natuurlijk), maar doet dit dan volledig teniet door de opmerking van paus Benedictus XVI: “Wenn es sich so verhält, ist das Böse unbesiegbar. Am Ende zählt nur das Eigeninteresse. Und jeder Fortschritt wäre notwendigerweise mit einer Flut von Bösem zu bezahlen.” in deze context foutief te interpreteren. Benedictus XVI gaat hier terecht in tegen het filosofisch materialisme wat de mens ziet als onvrij en in wezen egoistisch wezen, een speelbal van de natuur. Dit probleem wordt ook in het europese renaissance humanisme, een stroming die bij uitstek positief tegenover de wetenschap staat, erkend. Zie bv. de bijdrage van Andrei Plesu (Humanism Toward the Third Millenium I 1992):

    “Humanism operates at times with a rather statistical concept of man. In order to be more comprehensive, it tends to put humanity at a minimum of its real dimension and ends by seeing in man less than what he really is. To be human becomes, unwillingly, the equivalent of being weak. A quite disputable sentimentalism changes love for humanity into a cloying tutorship which seems to relate to man as if to a disabled being. To be human is, in this case, to be only human, and consequently to need a priviliged treatment where paternalism mixes with an extreme tolerance and the kind of compassion owed to an eternal victim. This sentimentalism that devitalises the vertical energy of humanity, finds verbal expressions more than once. For instance: so-and-so has such-and-such weaknesses. It’s only human. Or: even the great so-and-so was wrong in such-and-such a situation. In spite of his greatness, he is still human. This understanding use of characterising the human failure as a human fatality, the habit of using the human as the logical predicate of indigence, is the source of a certain kind of contemporary humanism which is far from stimulating quality”

    of bv. de reactie van renaissance humanist Fons Elders op seculier humanist Paul Kurtz (Humanism Toward the Third Millenium II 1994):
    “.. our sciences, including our medical sciences, don’t function on a personal level; science can nerver explain totally why you get cancer, why you get into accidents, etc. […]
    If people are really ill and go to the limit of the experience of their finite being, they start to ask, “Why me? Why me?”. You can’t suppress this feeling. Sciences can’t give the answers to these existential questions, at least not in a normative way. You have often talked about a so-called ‘transcendental temptation.’ Listen to the words you use: ‘temptation,’ as if you were talking about the book of Genesis. The snake is approaching me, holding the apple in front of me and I’m a kind of new Eve. Shall I eat the apple or not? I’m curious, so I’m going to eat it. But what is the seduction? It has a lot to do with this question about death and life after death. Nobody knows what it will be like. But we can reflect upon our deaths, and this creates the need for a certain worldview; creates the need for many questions, plus the answers.”

  12. #12 door Steven op 5 maart 2013 - 08:39

    Ik denk dat je kunt zeggen dat het artikel, in tegenstelling tot wat Taede zegt, helemaal niet zo “goed en heel erg genuanceerd” is. Althans, Taede heeft wel gelijk als je het artikel vergelijkt met wat normaal gesproken in de pers verschijnt over pausen. Deze journalist heeft, zoals gezegd, tenminste een poging gedaan om te lezen wat de paus schrijft (althans, die indruk wekt hij) en te begrijpen wat hij bedoelt. Helaas doet hij dat nogal bevooroordeeld, maar dat zijn we van de Europese pers niet anders gewend.

    Wat homoseksualiteit en het argument van de ‘natuurlijkheid’ betreft: Francis Siefken noemt een ander punt dat mij al was opgevallen. De journalist weet hier duidelijk niet waarover hij het heeft. Ik ben geen specialist in katholieke moraalleer, maar naar ik heb begrepen is het argument dat iets ‘tegen de natuur’ is (para phusin, al bij Plato) niet hetzelfde als zeggen dat iets in de natuur niet voorkomt. Dat zou onvoorstelbaar naïef zijn, en het geeft te denken dat bepaalde religiecritici telkens kraaien van triomf als ze weer eens laten zien dat bonobo’s en eenden ook homoseks kennen. Het enige wat ze daar aantonen is dat ze geen snars weten van de katholieke traditie.

    Voor een uiteenzetting van “natural law”, zie de katholieke encyclopedie: http://www.newadvent.org/cathen/09076a.htm. In de kern betreft het een teleologische visie, niet een empirische.

    Terzijde: als het om homoseksualiteit gaat, zeggen katholieke theologen dan ook dat het niet zozeer gaat om een katholieke doctrine (zoals de eucharistie), maar om simpele, basale morele principes die ieder mens uit de natuur zou kunnen aflezen. Voor zover ik heb begrepen draait het daarbij om twee kernzaken: 1. complementariteit (de mensheid is verkrijgbaar in twee seksueel complementaire geslachten: het huwelijk tussen man en vrouw symboliseert de verzoening van de mensheid, terwijl homoseksuele relaties alleen de fundamentele verdeeldheid van de mensheid benadrukken) 2. voortplanting, of “the gift of life”: homoseksuele relaties zijn per definitie steriel (zowel bij mens als dier), dus niet “by default” (zoals sommige menselijke relaties).

    Dit is de klassieke versie, maar er zijn ook in natuurwet-denken (morele natuurwet dus) ontwikkelingen. Zoals: het serieus nemen van de verhalen van gays, hun leefstijl als christenen, de kostbaarheid van vriendschap en intimiteit. Er zijn katholieke theologen, heb ik begrepen, die wel in de klassieke traditie willen staan, maar voorstellen homoseksuele relaties te zien als ‘seksuele vriendschap’ o.i.d. Het huwelijk is een stap te ver, vanwege de diepe sacramentele en symbolische betekenissen, maar tegelijk moet er wel ruimte zijn voor homoseksuele relaties. Maar dit is volgens mij nog nergens geaccepteerd in de officiële kerkleer (al zullen priesters vaak een oogje toeknijpen, naar de katholieke gewoonte dat men een leeuw moet zijn op de preekstoel, maar een lam in de biechtstoel).
    Voor dit laatste pleidooi, zie bijv. http://minerva.stkate.edu/people.nsf/files/mina-88lmms/$file/naturallawsamesexpartnerships.pdf

    Zo ongeveer in het kort.

  13. #13 door Steven op 5 maart 2013 - 08:44

    Taede, op mijn scherm is de balk rechts verdwenen, waarop je kunt zien wie waar het laatst gereageerd heeft. Is dat alleen mijn probleem, of is er iets technisch gesneuveld?

  14. #14 door Eelco op 5 maart 2013 - 08:53

    Steven: “Helaas doet hij dat nogal bevooroordeeld, maar dat zijn we van de Europese pers niet anders gewend.”

    Het is jammer dat je het over die boeg gaat gooien. Ik vind de Europese pers (de kwaliteitskranten dan) bepaald niet bevooroordeeld, zeker de Süddeutsche niet.

  15. #15 door Steven op 5 maart 2013 - 09:00

    Eelco, probeer ajb niet op alle slakken zout te leggen, maar het betoog te lezen. Ik bedoel uiteraard: wanneer het gaat om de paus. De Europese pers is nogal bevooroordeeld wanneer hij schrijft over de paus. Juist bij kwaliteitskranten valt dat op, omdat een dergelijk slordig artikel nooit zou zijn geaccepteerd wanneer het over kosmologie zou gaan (om eens iets te noemen). Maar goed, ik wilde geen discussie starten over de Europese pers, dus laat je niet afleiden van het betoog, zou ik zeggen.

  16. #16 door Taede Smedes op 5 maart 2013 - 09:03

    Hmmm, raar dat die reactiebalk verdwenen was. Blijkbaar heeft er een update van de widgets plaatsgevonden en is de balk verdwenen. Ik heb de balk als het goed is weer teruggeplaatst, maar ik weet niet of die er nog hetzelfde uitziet. Helaas kun je niet zo gek veel zelf instellen, dus het is wat het is.

  17. #17 door Eelco op 5 maart 2013 - 09:05

    Steven, ik leg nergens zout op. Ik heb het natuurlijk ook over artikelen over de paus. De Europese kwaliteitskranten zijn in mijn opinie helemaal niet bevooroordeeld over de paus, en zeker de Süddeutsche niet (vergeet niet dat Beieren nogal katholiek is: mijn huis wordt eens per jaar gezegend, of ik dat wil of niet).

  18. #18 door Steven op 5 maart 2013 - 09:05

    Hij is weer in beeld, Taede. Bedankt!

  19. #19 door Eelco op 5 maart 2013 - 09:06

    Balk met recente reacties staat er weer …

  20. #20 door Steven op 5 maart 2013 - 09:15

    Eelco, ik ervoer je reactie als een herhaling van je gebruikelijke aanpak: eindeloos doorgaan over een tussenzinnetje in het betoog, zonder ooit in te gaan op het betoog zelf. Ik ga het nu verder niet hebben over je opinie. Er is nu van verschillende kanten aangetoond dat dit artikel niet erg genuanceerd en met weinig kennis van zaken schrijft over de paus en over katholieke theologie. Wat de SZ verder is, hoe katholiek Beieren is en hoe vaak jouw huis gezegend wordt, heeft daar verder niks mee te maken. Kunnen we het even over de inhoud hebben?

  21. #21 door Eelco op 5 maart 2013 - 09:26

    Steven, dit wordt nu een persoonlijk aanval, over een ‘gebruikelijke aanpak’ die ik zou hebben.
    Jammer. En ik heb natuurlijk geen ‘gebruikelijke aanpak’, en eindeloos doorgaan ??? Nee, zeker niet. Ik tel twee reacties van mij hierover.

    Maar als je zelf je (onjuiste) opmerking over de Europese pers ook niet relevant voor het betoog vindt, dan hebben we het daar niet meer over. Je gebruikte het wel in je betoog, maar goed.

  22. #22 door nand braam op 5 maart 2013 - 09:34

    In gesprek met studenten zijn autoriteiten altijd wat openhartiger dan normaal.

    Hieronder paus Benedictus over geloof en wetenschap in een gesprek met studenten:

    http://www.rkspa.nl/dossiers/67-benedict-xvi/435-paus-benedictus-over-wetenschap-en-geloof

%d bloggers op de volgende wijze: