Ben je gelovig en wetenschapper? Houd je mond dan dicht, als je carrière je lief is!

Vandaag staat er in het Reformatorisch Dagblad een opiniestuk van Lamber Wierenga, een oud-universitair hoofddocent algemene literatuurwetenschap en Franse letterkunde in Groningen. Het stuk fascineert me, maar ergert me ook mateloos. (Een deel van de ergernis werd overigens ook veroorzaakt door de enorme Skoda-banner die bij het RefDag prominent in beeld was, en die in eerste instantie bij wegklikken alleen groter werd.)

Kijk, dat Van Schayck niet handig heeft geopereerd door zijn uitspraken over de wonderlijke beenverlenging te doen, is nu wel duidelijk. Maar Wierenga doet een aantal suggesties, die erop neerkomen dat wetenschappers die gelovig zijn in het huidige klimaat maar beter helemaal kunnen zwijgen over religieuze zaken. Religie wordt tot taboe verklaard.

Met name de punten 2 en 3 van Wierenga’s betoog vind ik opmerkelijk:

2. In het actuele debatklimaat is het een christen geboden prudent te zijn. Naar aanleiding van de uitspraken van prof. Van Schayck hebben anderen, al of niet kwaadwillig, een link gelegd met de affaire-Stapel en de affaire-Meesters. Het demonstreert maar weer, zo stellen critici vilein, de onverenigbaarheid van geloof en wetenschap. Het bewijs is opnieuw geleverd: die combinatie leidt tot (zelf)bedrog. Ze slaan twee vliegen in één klap: Van Schayck is als christen én in z’n vakbekwaamheid verdacht.

3. Christenen zitten in een kwetsbare positie. Dat geldt overigens ook voor wetenschappers, het is eigen aan hun vak. Christen­wetenschappers zitten daarom in een extra kwetsbare positie: er zijn altijd twee camera’s op hen gericht. Als ze deugen in beide kwaliteiten is daar in principe niets mis mee.

Wat Wierenga laat betoogt, is dat het huidige debatklimaat gelovigen dwingt om hun mond te houden, want dat je gelovig bent, tast je integriteit aan. Maarten Keulemans deed dat ook al door in een interview op Radio 1 een link te suggereren tussen Van Schaycks geloof en vermoedens van fraude. Waar rook is, is vuur. De boodschap: ben je wetenschapper én gelovig, houd dan je mond, want voordat je het weet is je academische integriteit naar de maan. Punt 3 is minder duidelijk geformuleerd (waar slaat “beide kwaliteiten” op?), maar de boodschap lijkt het zelfde: er zijn als wetenschapper zoveel camera’s op je gericht, dat je over je geloof maar beter wijselijk je mond kunt houden.

Wat hier gebeurt, is dat religieus geloof uitdrukkelijk tot taboe verklaard wordt. En dat in een krant als het Reformatorisch Dagblad. Waar het buiten Nederland volstrekt vanzelfsprekend en niet controversieel is om gelovig én wetenschapper te zijn – kijk naar Duitsland, Engeland en de VS – daar is het in Nederland een taboe geworden. In die andere landen worden wetenschappers afgerekend op hun wetenschappelijke merites, wat ze ook in het publieke debat voor onzin mogen uitkramen of wat voor idiote ideeën ze er ook op na houden. Een wetenschapper die er idiote ideeën op na houdt, wordt in die landen hooguit als “excentriek” beschouwd. Maar in Nederland is het meteen een fraudeur en een oplichter. En dus moeten gelovige wetenschappers dan vooral maar hun mond houden. Een onbegrijpelijk pleidooi.

Advertisements

, , , , , , ,

  1. #1 door Eelco van Kampen op 19 maart 2013 - 09:18

    Nou ja, geloof en wetenschap gaan niet samen (zie de redactieruimtes in eerdere blogs), daar was ik het zelfs met Steven over eens geworden, maar gelovige wetenschappers moeten beslist hun mond niet houden.

    Ik woon niet in Nederland, dus ik kan het klimaat slecht inschatten, maar een taboe … lijkt me toch wat sterk uitgedrukt.

    Maar kritiek op uitspraken van gelovige wetenschappers moet dan óók mogen, natuurlijk.

  2. #2 door Elmar Veerman op 19 maart 2013 - 09:21

    Taede, wat jij niet wilt zien is dat de meeste vormen van religieus geloof inderdaad niet te verenigen zijn met wetenschap. Jij hebt met veel moeite een vorm uitgehouwen waarin god zo op afstand staat dat hij niet ingrijpt in de processen die wetenschappers meten, maar dat is een uitzonderingsgeval. In de meeste religies staat een sturende god centraal. En dat past echt niet bij wetenschap, die uitgaat van natuurwetten waardoor dingen ‘vanzelf’ gaan zoals ze gaan. Wie daar niet van uit wenst te gaan, is geen goede wetenschapper.

  3. #3 door Taede Smedes op 19 maart 2013 - 09:23

    Elmar,

    Met andere woorden, je moet je als wetenschapper eerst het dogma van de natuurwetten accepteren voordat je een goede wetenschapper kunt zijn?

  4. #4 door Steven op 19 maart 2013 - 09:35

    @ Taede,

    Het heeft niet veel zin om met Elmar in discussie te gaan, heb ik gemerkt. Hij legt hier z’n eitje en vertrekt dan weer. Aan predikers geen gebrek onder wetenschapsjournalisten.

    Lambert Wierenga is overigens vrijgemaakt gereformeerd. Ik vond zijn brief wel aardig, lees er niet in wat jij erin leest. Hij zegt volgens mij niet veel meer dan dit: in een klimaat waarin je niet automatisch wordt geloofd, moet je extra goed werken aan je argumentatie. Nu, we zitten op dit moment in een klimaat waarin Swaab met aantoonbare onzin fluitend wegkomt (als het maar lekker naturalistisch klinkt, is het al gauw goed) en Van Schayck met een onhandige uitspraak niet wegkomt. Dat bedoel ik niet cynisch, zo liggen de zaken gewoon. Het laat maar zien dat je dit soort discussies niet alleen natuurwetenschappelijk of filosofisch kunt benaderen; er zit een duidelijke sociaal-wetenschappelijke kant aan.

    Wierenga zegt dus niet: gelovigen houd je kop. Hij is zelf gelovig en houdt zijn kop niet, dus dat zou een beetje raar zijn. Hij zegt: gelovigen, in een klimaat waarin alles wat je zegt op een goudschaaltje wordt gewogen, moet je je argumentatie driedubbeldwars op orde hebben. Zo niet, dan kun je beter zwijgen, omdat je anders nieuwe munitie geeft aan wetenschapsjournalisten en anderen die meehuilen met de meute.

  5. #5 door Taede Smedes op 19 maart 2013 - 09:47

    Steven,

    Ik begrijp dat Wierenga het genuanceerder bedoelt dan ik het heb verwoord. En ik zeg ook dat zijn brief mij fascineert en mateloos ergert – waarbij mijn ergernis deels te wijten is aan die irritante Skoda-reclame op de RefDag-site. Ik heb het ook opzettelijk wat sterk geformuleerd, maar toch. Ik heb er gisteren in de pauze van het college dat ik moest geven ook met een aantal mensen over gesproken, en die noemden expliciet (en met verbazing) de taboe-sfeer waarin het christelijk geloof in Nederland momenteel lijkt terecht te komen.

    Wierenga triggerde mij doordat hij die taboeïsering van religieus geloof met zijn brief lijkt te versterken. Enerzijds ben ik het met de brief eens, en ook met alle critici die zeggen dat een wetenschapper zijn geloof buiten zijn natuurwetenschap moet houden. Anderzijds zou ik het wel heel erg vinden dat er een soort censuur ontstaat – en dat lijkt te gebeuren – waarbij Swaab en Lamme de grootste metafysische kolder mogen spuien, maar gelovigen hun mond moeten houden, ook al zijn hun argumenten valide. Het gaat mij dus niet zozeer om wat Wierenga precies zegt, maar om het signaal dat de brief afgeeft: leg je toch neer bij de status quo, ga niet in tegen de tijdgeest. Ook als Wierenga dat niet bedoelt, ik heb de brief wel als een dergelijke oproep gevoeld.

  6. #6 door Elmar Veerman op 19 maart 2013 - 10:30

    Ja Taede, zo is het. Het ‘dogma van de natuurwetten’ is het gezamenlijk referentiekader, zonder welk wetenschap niet mogelijk is. DE basis van de wetenschap. Wetenschap is ontdekken volgens welke regels de wereld werkt, zodat je vervolgens toetsbare voorspellingen kunt doen. Als jij zegt dat die regels er niet zijn, dan doe je niet mee. Het is natuurlijk een definitiekwestie, maar theologie is dan ook geen wetenschap in mijn ogen. Filosofie: een onvolledige vorm van wetenschap, waarbij men het bij gedachtenexperimenten laat, terwijl vaak best experimenten mogelijk zijn om dichter bij een antwoord te komen op de vraag hoe het echt zit.

  7. #7 door Steven op 19 maart 2013 - 10:41

    Taede, “censuur” is een te sterk woord en te politiek geladen. Maar er is zeker sprake van een bevooroordeelde publieke opinie. Wierenga adviseert christelijke wetenschappers daarmee rekening te houden. Je kunt dat principieel onjuist vinden en filosofisch gezien, geabstraheerd van sociaal-maatschappelijke verhoudingen, is dat het ook (tenzij je een extreme pragmatist bent). Maar als politiek of sociaal advies (zo lees ik het), vind ik het verstandig. Wetenschap is nu eenmaal een maatschappelijk verschijnsel en, ondanks alle retoriek, evenzeer onderhevig aan culturele en politieke invloeden als andere maatschappelijke verschijnselen.

    Hier zie je die culture politics volop in actie bij pogingen om (het liefst eens en voor altijd) te definiëren wat wetenschap is. Als die definitie zo gebouwd kan worden dat daaruit blijkt dat gelovigen per definitie geen goede wetenschappers zijn (zoals Elmar hier probeert), dan is daarmee winst geboekt voor een partij. En als de definitie zo gebouwd kan worden dat Lamme/Swaab/Dawkins etc etc zich vrijheden kunnen veroorloven onder de vlag van wetenschap, die gelovige collega’s zich bij lange na niet kunnen veroorloven (zelfs niet zonder de vlag van wetenschap), dan is – lijkt mij – overduidelijk dat je dit soort discussies onmogelijk los kunt zien van de dynamiek van macht en invloed in menselijke sociale verhoudingen.

    Kortom, wat ‘wetenschap’ is, is geen hemels inzicht dat van bovenaf komt neerdalen, zoals sommigen lijken te denken. Het is een inzicht dat in menselijke competitie van belangen en ervaringen wordt vastgesteld. Of liever nog: dat geprobeerd wordt vast te stellen, en waarbij vervolgens alternatieve definities worden bestreden of zelfs verdacht gemaakt. In die zin is zelfs de definitie van wetenschap in hoge mate cultureel, politiek, religieus, levensbeschouwelijk enz. geladen. Zodra mensen gaan zeggen: “Wetenschap is…” gebeurt dat. Onvermijdelijk. En dat is zo, omdat MENSEN het zeggen.

    Nu goed, jij weet dat wel, natuurlijk.

  8. #8 door Pepijn van Erp (@pjvanerp) op 19 maart 2013 - 10:43

    Taede,
    Ik ben het met je eens dat sommige ideeën van Swaab en Lamme in feite net zulke kolder zijn als zo’n beenverlenging van Van Schayck. Probleem met de publiek discussie daarover is waarschijnlijk dat dat bij Lamme en Swaab wat minder makkelijk is uit te leggen. Daarom is het van belang om wetenschappers die dit soort uitspraken doen stevig te bevragen. Dat wordt je echter niet altijd in dank afgenomen. Cees Dekkers wordt ook liever niet herinnerd aan zijn flirt met ID, terwijl het heel leerzaam is om te zien hoe en waarom hij van standpunt is veranderd.
    Van Schayck geeft (vooralsnog) geen toelichting, misschien op dat aangekondigde debat in Maastricht. Maar iemand als Victor Lamme duikt ook steeds weg voor een serieus debat. En aan Swaab’s onderzoek naar het ‘homokwabje’ kun je beter ook niet te hard peuteren. Of ze goede wetenschappers zijn, hangt voor mij ook af in hoeverre ze bereid zijn hun standpunten te verdedigen. Als je die discussie liever vermijdt, kun je zulke uitspraken misschien inderdaad maar beter niet doen.

    Ik denk overigens dat één van je andere interesses ook weer snel in de discussie zal opduiken: Coen Vermeeren komt over een week met een nieuw boek over UFO’s. Een van de aanbevelingen komt van niemand minder dan Herman Wijffels, die ook pleit voor serieus wetenschappelijk onderzoek naar die fenomenen. Nu ben ik dat helemaal niet met hem eens, maar ik zou graag met zo iemand in debat gaan waarom hij dat vindt. Maar ik ben een beetje bang dat hij daar ook geen zin in heeft.

  9. #9 door Taede Smedes op 19 maart 2013 - 10:46

    @Pepijn,

    Mooie opmerkingen. Ik ben het volledig met je eens wat betreft het discussiëren. Geloof mag nooit een schaamlap worden waarachter je je verschuilt, dat ben ik dus ook met bijv. Rorty eens, die religie een “conversation stopper” noemt (in zijn algemeenheid vind ik die kwalificatie fout, maar ik geef toe dat sommigen religie wel zo gebruiken). Probleem is dus dat de atmosfeer om te discussiëren de afgelopen jaren verslechterd is, vooral wanneer het religie betreft. Zoals al eerder gezegd, reageren mensen nogal allergisch wanneer religie ter sprake komt. Dat is ook andersom het geval. Ik heb Cees Dekker wel eens persoonlijk gevraagd naar zijn veranderde positie, maar ik merkte voortdurend dat hij nogal geprikkeld wordt, als hij daarop bevraagd wordt. Hij heeft blijkbaar zoveel kritiek gekregen, dat hij af en toe enigszins allergisch reageert als er ook maar een kritische vraag dreigt. Niet de juiste reactie, maar eerlijk gezegd wel begrijpelijk.

    Wat Coen Vermeeren betreft: je timing is perfect, volgende week zal een interview met hem op dit weblog verschijnen. Ook het boek zal ik op dit weblog uitgebreid en eerlijk (d.w.z. kritisch, maar wel zo onbevooroordeeld als voor mij mogelijk is) bespreken. En het viel mij ook op dat Wijffels zeer uitgesproken positief is over Vermeerens boek…

  10. #10 door Eelco van Kampen op 19 maart 2013 - 12:53

  11. #11 door Pepijn van Erp (@pjvanerp) op 19 maart 2013 - 13:06

    @Eelco er is ook een aankondiging op YouTube: http://www.youtube.com/watch?v=v_HXCxFkXk0

  12. #12 door gerdien op 19 maart 2013 - 17:02

    Wierenga zegt zeker niet wat de titel van dit blog suggereert.
    Wierenga keurt de lichtgeraaktheid van de 27 briefschrijvers af, maar dat is niet opmerkelijk. Wat opmerkelijk is, is dat er in het RefDag openlijk bezwaar wordt gemaakt tegen dergelijke onnutte en onnadenkende paniekuitingen.

  13. #13 door gerdien op 19 maart 2013 - 17:37

    Bovendien zullen er veel christenen zijn die al die verhalen over gebedsgenezing helemaal niet voor zoete koek slikken. Wat ons wordt opgedrongen is dat een bepaalde versie van christendom, de evangelicale, de maat van alles is.

  14. #14 door Martin op 19 maart 2013 - 18:03

    In het internationale wetenschappelijke bedrijf zijn er twee dingen waar je nooit over moet beginnen: religie en politiek. Om de redenen die ook Wierenga aangeeft: je weet van te voren dat daar gelazer van komt. Taede probeert dat, wegens verborgen agenda, op te blazen tot “Wat hier gebeurt, is dat religieus geloof uitdrukkelijk tot taboe verklaard wordt” wat totale onzin is. Gerdien heeft gelijk.

  15. #15 door Robert op 19 maart 2013 - 18:22

    De wetenschapswereld is keihard, omdat het werkt via een proces van peer review. Dat is een goede zaak voor de vooruitgang van de wetenschap. Zo werkt religie helemaal niet.

    Het is ook een prima zaak dat de reputatie spinozaprijswinnende christenhoogleraren in Nederland niet meer zo snel misbruik wordt voor het uitdragen van geloof. Bij een lekenpubliek wekt dit ten onrechte de indruk dat religie wetenschappelijk onderbouwd is met feiten. Het is fantastisch dat de publieke opinie zich roert als een christenhoogleraar over wondergenezingen praat of – zoals Cees Dekker – onzin verkoopt over Intelligent Design.

    Het is inderdaad in andere landen meer acceptabel voor een christenhoogleraar om publieke geloofsbelijdenis te doen. In de USA (waar ik woon) gaat dat naadloos over in anti-wetenschappelijk creationisme. Het is een verademing om te zien dat in Nederland de lat hoger ligt en dat dus niet zo snel zal gebeuren. Een goede scheiding van kerk en wetenschap is belangrijk om de laatste zuiver te houden.

  16. #16 door Theo Smit op 19 maart 2013 - 23:32

    Taede,

    Opnieuw is de titel van je blog wel weer stevig tov wat ik las in het gelinkte dagblad. Tsja, dat jij je zelf misschien bezorgd gaat maken om ook zelf eventueel nog ruimte te hebben om ‘gelovig’ te zijn en dat te uiten in de krant, heeft misschien nog wel een wat breder kader dan de relatie geloof en wetenschap alleen. Het tot op de letter ‘argumenteren’ en dat op basis van wat er hier en daar aan enkele regels in de media verschijnt, wat een wereld van verschil moet dat dan zijn met het discussiëren in je vakbladen? Toch voer je een blog en twitter je mee. Zoekt ook steeds een ‘openbare’ dialoog met een/de kosmoloog, natuurkundige, bioloog, scheikundige, taalkundig en historisch onderlegd man, noem maar op.

    In de eerste alinea : “(Een deel van de ergernis werd overigens ook veroorzaakt door de enorme Skoda-banner die bij het RefDag prominent in beeld was, en die in eerste instantie bij wegklikken alleen groter werd.)” Gelovig of ongelovig of onzeker (en dus agnostisch als zelfstandige positie tov de theist en atheist): vast staat misschien dat er tussen geloof en wetenschap nog een spook rondwaart: handel!

    Gelukkig is er ook nog een overeenkomst tussen de discussianten: er moet een gedeeld spook zijn voor de wetenschapper en de gelovige en de combinatie van beiden in een: de zaak ‘zuiver’ houden van het commercie-beest. Dat vooral. Maar het zal niet lukken. Wel eens naar CNN gekeken? Het optima forma naar zichzelf verwijzend systeem naar niets in optima forma, aangeleverd door het gelovige Amerika, en we hebben al weer veel geleerd van die vorm: blijf bij ons, blijf kijken, en weet ik niet wat. Die hekel kan nog erger: niet meer weg-te-klikken reclames bij een ‘te herzien’ op zich zelfs voor een keer ‘kritisch’ programma van SBS6.

    Een zeker idealisme deel je hier in elk geval met al je criticasters, vermoed ik.

    En ja, hoe je het ook wendt of keert, we kunnen niet echt alleen maar meer over over christenen spreken in een enerzijds geseculariseerde (en daar binnnen de eigen wegen zoekenden vanaf Luther, en nu toch weer leve papa Franciscus geluiden) en in een anderzijds islamiserende wereld dagelijks om je heen. Ik denk echt dat je dat je dit soort dingen bij het lezen van de kranten-kommen moet betrekken, als je er verder op doorgaat. Verbreed de context dan. (Van de hoop en wanhoop.)

    Hoe abstracter de God, zoals die van Jan Riemersma, met simpelweg het gegeven dat als de evolutietheorie klopt, we wel alleen via werkelijke wonderbaarlijkheid ooit de hele werkelijkheid zouden kunnen begrijpen, hoe meer ik er van houd. (Omdat het jouw agnostische levensbeschouwing zo leuk in stand houdt voegt hij er feitelijk tussen de regels altijd aan toe, en zo is het.)

    Om je te pesten: theologie en ufologie zijn niet de beste maatjes in de kranten-kolommen, vrees ik. Daar zitten de skeptici tussenin. Op vergelijkbare wijze als…. Dat er op de universiteit in principe alles onderzocht moet (zou moeten kunnen) worden, maar wel met een nulhypothese, en binnen een bepaald kader (maar ook wel budget), eens. Niemand verbiedt echter een kantoorklerk…

  17. #17 door Egbert op 20 maart 2013 - 03:10

    @Steven,

    Het intrigeert me eigenlijk wel hoe mensen überhaupt tot geloof komen,
    Daar wordt op dit blog weinig over gerept.

    Het lijkt me geweldig om bijv zoals jou gelovig te zijn over een diep soort van innerlijk zeker weten te beschikken, wat tevredenheid en gemoedsrust tot stand brengt. Althans in zoverre ik er iets vanaf weet.

    Hoe werkt dat eigenlijk vraag ik me wel eens af, nestelt een dergelijk geloof zich zo spontaan in je hart, overkomt je dat, net als bijv verliefdheid, zie je op de één of andere manier “Het Licht”, heb je een Transcedente ervaring gehad, of moet je eraan werken, kun je mij daar misschien eens iets meer over vertellen Steven, dat lijkt me nuttiger dan continue discussiëren over hoeverre wetenschap en religie moeizaam tot een consensus kunnen komen of elkander slechts moeten leren te verdragen.

  18. #18 door Steven op 20 maart 2013 - 14:08

    @ Egbert,

    Het lijkt me geweldig om bijv zoals jou gelovig te zijn over een diep soort van innerlijk zeker weten te beschikken, wat tevredenheid en gemoedsrust tot stand brengt.

    Ja, dat lijkt mij ook wel wat 🙂

    Maar alle gekheid op een stokje. Hoe ik gelovig ben geworden en gebleven heb ik in het kort uit de doeken gedaan aan Maarten Keulemans in een ander draadje. Zie
    https://tasmedes.wordpress.com/2012/09/22/is-de-bewijslast-van-de-wetenschap-tegen-gods-bestaan-doorslaggevend/#comment-7112

    In een publiek forum als dit heb ik daar verder niet zoveel aan toe te voegen. In een persoonlijk gesprek praat ik er graag over door, maar hier houd ik de informatie graag enigszins zakelijk. Ook omdat ik het vrij kwetsbaar vind om allerlei persoonlijke kwesties te delen met een niet bij voorbaat sympathiek publiek.

  19. #19 door Egbert op 21 maart 2013 - 00:03

    Okay Steven, alle begrip en bedankt voor je reactie.

%d bloggers liken dit: