Sociale wetenschappen: tussen retoriek en werkelijkheid?

Een opmerkelijk interview in de Volkskrant vandaag met de drie leden van de commissie-Baud, die onderzoek deden naar de wetenschappelijke fraude van antropoloog Mart Bax (pag. 21 van de papieren krant, het interview staat op dit moment (nog?) niet online). Met name de volgende opmerking van antropoloog Peter Pels viel me op:

‘Enige fictie is onvermijdelijk in de sociale wetenschap. De observatie van sociaal gedrag door een onderzoeker is altijd gebaseerd op een beperkt aantal waarnemingen, die alleen met retorische middelen – met de ficties van de statistiek of van de kwalitatieve generalisatie – tot een geheel kunnen worden gesmeed. Schaf je die af, dan schaf je de wijze waarop sociale wetenschap verhalen vertelt af.’

Ook natuurwetenschapper vertellen verhalen en gebruiken retoriek, met name wanneer ze een populair-wetenschappelijk verhaal schrijven. Daar is op zich niets mis mee. De vraag is echter hoever dat mag gaan. In een populair-wetenschappelijk discours worden retorische instrumenten gebruikt om de werkelijkheid die uit de wetenschappelijke data “opdoemt” meer contouren te geven, om die duidelijker te laten uitkomen.

Maar antropoloog Peter Pels lijkt iets veel sterkers te beweren, namelijk dat “retorische middelen” eigenlijk tot het fundament van de sociale wetenschap behoren. Die retorische middelen zijn blijkbaar de enige manieren om de fragmentarische en beperkte kennis die er is te bundelen en tot één verhaal te maken. Het lijkt erop alsof de retorische middelen binnen de sociale wetenschappen een hele andere rol spelen, namelijk dat daarmee een werkelijkheid geschapen wordt. Er wordt een eenheid in de data gesmeed die er blijkbaar van nature niet is. Vandaar ook dat binnen de antropologie – in het interview wordt het ook genoemd – soms gebruik werd (wordt?) gemaakt van literaire fictie als stijlmiddel. Zo wordt in het interview gerefereerd naar een proefschrift van ene Daniël Meijers dat een “duizend jaar levende rabbi [opvoert] om de ontwikkeling van het judaïsme te beschrijven”.

Schaf retoriek in de sociale wetenschappen af, zo stelt Pels, en de wijze waarop sociale wetenschap verhalen vertelt verdwijnt. Verdwijnt daarmee ook de sociale wetenschap zelf? Hoe wetenschappelijk is daarmee de sociale wetenschap? Is sociale wetenschap louter retoriek en heeft het maar rakelings te maken met de werkelijkheid? Dat laatste zegt Pels niet, dat besef ik ook, maar toch lijkt die conclusie tamelijk aantrekkelijk wanneer je die alinea leest.

, , , , , ,

  1. #1 door Vanes op 3 oktober 2013 - 14:29

    Wetenschap is het vertellen van verhalen. Dit geldt zelfs voor de exacte wetenschappen. Neem bijvoorbeeld het meest fundamentele formalisme uit de natuurwetenschap: de kwantum mechanica. Al bij het opstellen en presenteren van dit formalisme stelde Einstein een aantal vragen over deze vergelijking omdat ze voorspellingen doet die strijdig zijn met de relativiteitstheorie. De golffunctie die aan de basis ligt van dit formalisme leidt tot deze tegenstrijdigheid, daarom stelde Bohr dat bij een meting deze golffunctie verdwijnt of vernietigt. Dit is een uitspraak over een niet meetbare fysische grootheid en dus een verhaal. Om de onmogelijkheid van de kwantum theorie treffend te illustreren verzon Schrödinger het verhaal van de kat. Volgens de theorie zou deze kat tegelijkertijd dood-en-levend zijn. Deze treffende illustratie, uitsluitend bedoeld om de onmogelijkheid van de verstrengelde kwantumtoestand te illustreren werd later in de populaire literatuur het beeld van de kwantum theorie. Maar Schrödinger’s kat is ook maar een verhaal.

    Einstein is tot het eind toe nuchter gebleven en stelde dat de theorie van Bohr weliswaar het best mogelijke instrumentarium was om fysische voorspellingen te doen maar hield staande dat dit gebeurde op basis van verkeerde concepten. Maar ondertussen krijgen de meeste leerlingen nog altijd het verhaal van Bohr te horen over golffunctie die zich vernietigt. Er zijn geen feiten om dat verhaal te staven. Dus misschien moeten we verhalen in de sociale wetenschap maar niet helemaal in de ban doen…

  2. #2 door Taede Smedes op 3 oktober 2013 - 14:40

    Hoi Andre,

    Ik had ook niet de intentie om verhalen helemaal in de ban te doen – integendeel. Maar zoals ik al schreef, het gaat om de functie ervan. Het punt is dat de natuurwetenschap niet staat of valt met de verhalen die fysici vertellen. Het punt is dat er binnen de natuurwetenschappen soms verhalen verteld worden op het moment dat er geen feiten zijn (zoals jij aangeeft met je voorbeeld van de golffunctie). Met andere woorden: als ons begrip stokt, proberen we ons er een voorstelling van te maken hoe het dan in elkaar zou kunnen zitten. Eventueel kan dat zelfs leiden tot nieuwe voorspellingen die wellicht in de toekomst getoetst kunnen worden. Hoe dan ook: de natuurwetenschap staat of valt niet met die verhalen. En Pels lijkt nu juist wel te beweren dat de sociale wetenschappen staan of vallen bij het verhaal dat erover verteld wordt. Dat is toch nog wel wat anders, dunkt me. Verhalen zijn bijvoorbeeld notoir subjectief (het verschil in de houding van Einstein en Bohr illustreert dat ook). Betekent dat dat de sociale wetenschappen inherent subjectief zijn? Of geldt dat voor bepaalde vakgebieden binnen de sociale wetenschappen?

    Ik heb hier zelf overigens niet direct een antwoord op. Het ging mij er in het blogje niet om om een statement te maken, maar om een vraag op tafel te leggen.

  3. #3 door Frank op 4 oktober 2013 - 09:08

    Ik denk dat binnen iedere wetenschap de “ruimte tussen de feiten” wordt ingekleurd met verhalen. Hoe groter die ruimte is, hoe groter de verzameling verhalen die in die ruimte past en hoe minder ‘exact’ de wetenschap wordt. Zolang men maar op zoek gaat naar nieuwe feiten om de verhalen te toetsen kun je het denk ik wetenschap noemen – nieuwe feiten sluiten bepaalde verhalen uit waardoor de verzameling passende verhalen steeds kleiner wordt.

    Staat of valt hiermee iedere vorm van wetenschap met die verhalen? Misschien is het juist andersom. De verhalen staan of vallen met het beoefenen van wetenschap.

  4. #4 door jaklok op 4 oktober 2013 - 15:49

    Wat is wetenschap: interventie of representatie? Dat is hier het hele eieren eten denk ik. En blijkbaar zit Pels behoorlijk in het progressieve spectrum als het over science and technology studies gaat.

  5. #5 door Walter op 16 oktober 2013 - 19:05

    Waarom verbaasd zijn over de uitspraak van antropoloog Pels dat het gebruik van retorische middelen nodig zijn om “verhalen te vertellen” in de sociale wetenschap? Pels is waarschijnlijk een aanhanger van Nietzsche. Voor Nietzsche was de logica ondergeschikt aan de retoriek. Retoriek in de negatieve zin van het woord betekent inhoudsloos gezwets.

    De vraag is overigens hoeveel wetenschappers, van welke discipline dan ook, van mening zijn dat wetenschap en retoriek goed samengaan en een onderdeel vormen van de verhalen die ze vertellen…

    Mijnheer Smedes, u analyseert soms heel scherp, maar trekt u ook de juiste conclusies uit wat u analyseert?

    Wanneer retoriek een aandeel heeft in de wetenschap, hoe krachtig zijn dan de verhalen en hoeverre kunnen deze verhalen dienen als een bewijs, een waarheid of een zekerheid?
    Als wetenschappers voortbouwen op de verhalen die grotendeels uit retoriek zijn ontstaan, wat is dan de waarde van dit soort ‘wetenschap’?

  1. Wetenschappers, filosofen hun zeggen, geloven en waarheden | Stepping Toes
%d bloggers op de volgende wijze: