Nee, E.T. gelooft hoogstwaarschijnlijk niet in God

Gisteren heb ik met de volgende tweet nogal wat vraagtekens opgeroepen:

Ik kan me niet meer precies de aanleiding herinneren, maar ik geloof dat het kwam door een stuk op het blog van Paul Delfgaauw over buitenaards leven en de kwestie of intelligent buitenaards leven – als dat bestaat – ook in God zou geloven. In mijn tweet zei ik tamelijk resoluut dat ik niet geloof dat buitenaardsen – als ze bestaan – in God geloven. Daar kreeg ik veel vragen over.

Bron: https://i1.wp.com/sunsetwraps.com/images/products/display/alienfish.1.jpgHet antwoord dat ik gaf, is dat “God” een menselijk en daarmee dus noodzakelijkerwijs een mensvormig concept is. Tenzij iemand van mening is dat ons concept van “God” ons direct door God zelf is ingegeven – er zullen ongetwijfeld theologen zijn die dit denken, ook al ken ik ze niet – dan zullen de meeste theologen moeten erkennen dat religie en godsconcepten mensenwerk zijn. “God” is en blijft een menselijke benaming voor een onuitsprekelijk mysterie, dat we in woorden proberen te communiceren en in allerlei mentale activiteiten – godsconcepten – proberen te denken. Al dat praten en denken blijft mensenwerk.

Ons cognitieve systeem heeft zich evolutionair ontwikkeld in interactie met onze omringende, driedimensionale omgeving. Dit betekent dat ons voorstellingsvermogen beperkt is: alles wat we ons kunnen voorstellen, vertrekt op een of andere manier vanuit onze ervaring. Zelfs de wildste science fiction verhalen en films moeten voor ons iets herkenbaars hebben om boeiend te blijven of zelfs maar als mogelijkheid gedacht te kunnen worden. Onze leefwereld (inderdaad, ik gebruik dit woord in Husserliaanse zin) is dus de voorwaarde voor onze manier van denken, maar beperkt deze ook.

Vandaar dat godsconcepten menselijke constructies en dus mensvormig zijn. We proberen ons voor te stellen hoe God is, die onze werkelijkheid en ons voorstellingsvermogen overstijgt, en we doen dat door middel van ideeën en concepten die ontleend zijn aan onze ervaringswereld. Met name onze sociale werkelijkheid – de werkelijkheid van personen waarmee we omgaan – heeft een zodanige impact dat we God als een persoonachtig wezen voorstellen. Als we nadenken of spreken over “Gods wil”, dan doen we dat aan de hand van subjectiviteitsconcepten die ontleend zijn aan onze sociale werkelijkheid, dus met behulp van concepten als “bewustzijn”, “intentionaliteit”, etcetera. Als we nadenken of spreken over “Gods handelen”, dan doen we dat aan de hand van handelingsconcepten die ontleend zijn aan de menselijke sfeer, dus met behulp van concepten als “veroorzaken”, “ingrijpen”, etc. Zo zou ik kunnen doorgaan.

Religie is dus door-en-door mensenwerk. Of om het cliché maar weer eens van stal te halen: al ons spreken over boven komt van beneden. Het denken en spreken over God is menselijk denken en spreken. (Waarmee ik uiteraard niet wil beweren dat God zelf een menselijke constructie of zelfs verzinsel is!)

Als er nu intelligent buitenaards leven bestaat, dan is de kans zeer groot dat die wezens niet in God geloven, in die zin dat ze het menselijke (of nog smaller: christelijke) godsconcept niet hebben. Als er intelligent buitenaards leven bestaat, dan is de evolutionaire geschiedenis van dat leven volstrekt anders dan die van het leven op aarde. En dat betekent ook dat het cognitieve systeem dat dergelijke wezens hebben, anders zal functioneren, dat ze volstrekt andere concepten of zelfs een andere manier van denken hebben. Het zou zelfs heel goed kunnen, dat de menselijke en buitenaardse cognitieve systemen zodanig van elkaar verschillen, dat ze incommensurabel zijn, zodat verstaan bijzonder moeilijk wordt. Ons denken is ontstaan in drie dimensies, maar misschien denken intelligente buitenaardsen wel in vijf. De filosoof Wittgenstein bleef nog tamelijk dicht bij de aardse werkelijkheid toen hij schreef dat als een leeuw kon spreken, we hem niet zouden kunnen verstaan.

We zijn zo gewend geraakt aan onze vergevorderde manier om verschillende talen te begrijpen en talige concepten in elkaar te vertalen, dat we impliciet tamelijk onbescheiden denken dat als er intelligent buitenaards leven bestaat, dat we dan uiteindelijk ook wel in staat zullen zijn om daarmee te communiceren. Maar het zou best eens kunnen dat we daarmee het menselijke cognitieve systeem behoorlijk overschatten.

Nu lazen sommige volgers mijn tweet echter ook alsof ik daarin verkondigde dat buitenaardse intelligente wezens waarschijnlijk atheïsten zullen zijn. Dat heb ik echter niet beweerd, en dat durf ik ook niet te beweren.

Het menselijk denken over God en goden gaat uiteindelijk terug op een vorm van “transcendentiebewustzijn”: we kunnen denken over datgene dat onze werkelijkheid en zelfs ons denken zelf overstijgt, ofschoon we dan geen taal meer hebben om datgene waarboven niets groters gedacht kan worden ook adequaat te beschrijven. (Ik ontleen de term “transcendentiebewustzijn” aan de Duitse bioloog en theoloog Ulrich Lüke.) Dat transcendentiebewustzijn is tamelijk universeel, het komt in alle menselijke culturen voor, en zelfs atheïsten als Richard Dawkins blijken erover te beschikken (getuige het begin van zijn The God Delusion, waarin hij zijn verwondering over de natuur onder woorden brengt). Echter, de manier waarop we dat transcendentiebewustzijn verder invullen en inkaderen, dat is waar religie begint, en waarmee ook allerlei epistemologische en ontologische kwesties de kop opsteken, die filosofen al duizenden jaren intrigeren en fascineren.

Ik sluit niet uit dat intelligente buitenaardse wezens een transcendentiebewustzijn zullen hebben. Wetenschappers vermoeden dat transcendentiebewustzijn ook bij andere levende wezens in rudimentaire vorm aanwezig is. Zo begroeven de Neanderthalers (een andere mensensoort) hun doden met sieraden, wat erop wijst dat ze wellicht geloofden in een hiernamaals. En wellicht dat zelfs bepaalde dieren een rudimentaire vorm van transcendentiebewustzijn kennen. Van Afrikaanse olifanten is bekend dat ze rouwen om gestorven familieleden, en dat ze weten waar de doden door de groep zijn achtergelaten. Frans de Waal beschrijft bovendien hoe chimpansees lijken te rouwen om een gestorven groepslid. Bij die voorbeelden lijkt dus een rudimentair besef aanwezig te zijn van dood als iets dat “anders” is dan het leven, dat het leven overstijgt, en waarmee mens en dier met een zekere mate van ontzag tegenaan kijken.

Maar als ook bij intelligente buitenaardse wezens een dergelijk transcendentiebewustzijn aanwezig is, dan zou het ook kunnen dat er iets als spiritualiteit of godsgeloof bij buitenaardsen aanwezig is. Maar met zo’n uitspraak begeef ik me al op glad ijs, omdat ik dan onze menselijke vormen van spiritualiteit en godsgeloof (in al hun variaties) impliciet als maatstaf neem om te bepalen of buitenaardsen wellicht spiritualiteit en religieus geloof hebben.

Hoe dan ook, dit is alles natuurlijk speculatie. We zullen niets weten over een eventueel transcendentiebewustzijn of over spiritualiteit bij buitenaardsen, als we niet in staat blijken met ze te communiceren, wat uiteraard heel moeilijk wordt als de cognitieve systemen van mensen en de buitenaardsen incommensurabel blijken. Sterker nog: het zou kunnen dat we intelligent buitenaards leven niet eens als zodanig herkennen als het voor ons zou staan (zoals de astronoom Sir Martin Rees ooit geopperd heeft), omdat we alleen iets als levend herkennen als het enige verwantschap vertoont met levensvormen die wij kennen (oftewel: als er iets van herkenning is vanuit onze leefwereld).

(Bron afbeelding: http://sunsetwraps.com/.)

, , , , ,

  1. #1 door lex voorhoeve op 6 juni 2014 - 19:05

    Er is geen twijfel aan dat als er buitenaards intelligent leven bestaat, dat die intelligentie op een goed moment zich gaat afvragen: “Wie of wat ben ik eigenlijjk?”. Daarbij zullen ze hopenlijk de anthromorphe fase, waar het christendom in is blijven steken, overslaan en direkt doordringen tot de kern, zo kernachtig uitgedruk door Eckhart Tolle: “You are consciousness, underlying all form”.
    Of misschien zijn ze allang zover en zijn wij gewoon achterlopertjes. Je daarvan bewust worden, daar gaat het om – en of dat nu 500 lichtjaren hiervandaan gebeurt of in Tanzania, dat is niet relevant.

  2. #2 door Paul Delfgaauw op 6 juni 2014 - 20:12

    Maar als het concept nu eens niet van de mens komt, maar van God – misschien zit God in mens’ genen – dan zou het best kunnen dat ook E.T. van God weet. En dan heeft ET ook God(sbeelden) geschapen, want religieus besef is dan eveneens ingeschapen.
    Dan kent ET ook zoiets als het christendom, dat bij ET misschien etisme heet. Misschien hebben ze ook verschillende religies zoals de mens. God heeft toch alles geschapen, ook ET? Het hele universum is van God, dus indachtig dat God overal is, heeft ET ook een innerlijk besef, net als de mens, dat er meer is tussen hemel en aarde, en tussen hemel en ET.

  3. #3 door Taede Smedes op 6 juni 2014 - 20:34

    Paul,

    Natuurlijk is het denkbaar dat God zelf de bron is van de “aangeboren” neiging om te geloven in God en goden, zoals de cognitieve religiewetenschappen zo langzamerhand laten zien. Maar dan moet je daar dus wel bij bedenken dat die “aangeboren” godsconcepten relatief leeg zijn. Ze zijn compatibel met heel veel verschillende invullingen van religie, zoals de gevarieerde aardse religieuze werkelijkheid al laat zien. Vandaar ook dat ik schrijf over een “transcendentiebewustzijn” om het zo neutraal en algemeen mogelijk te houden. Of dat transcendentiebewustzijn bij de mens ook door God is “ingebakken” of een bijproduct is van de cognitieve evolutie van de mens, of beide – we weten het niet.

  4. #4 door voorgangermenno op 6 juni 2014 - 22:01

    Hier op aarde geven we God al verschillende namen/Namen en gebruiken we meerdere beelden. Daaronder zitten typische menselijke beelden als man op een wolk of liefdevolle moeder. Het lijkt mij niet onwaarschijnlijk dat intelligente wezens op andere planeten godsbeelden hebben die bij hun levenswereld passen en wezenlijk anders zijn dan de onze. Als ze nu bij ons zouden komen en we zouden communiceren (terechte vraag of dat laatste wel zou kunnen, maar het eerste lijkt mij een groter obstakel), zou het me niet ondenkbaar lijken dat buitenaardse wezens ook tot bijvoorbeeld het christendom zouden willen toetreden (en omgekeerd mensen tot een buitenaardse religie). Het zou een mooie gelegenheid zijn voor nieuwe beelden en ervaringen. Wat dat betreft kan ik me dan ook vinden in de woorden van de paus, de bereidheid om aliens te dopen. http://www.nujij.nl/algemeen/paus-franciscus-zegt-dat-hij-zelfs-aliens-zou.28229802.lynkx

  5. #5 door Vanes op 7 juni 2014 - 09:11

    Mooi stuk. Voor mijn studie filosofie doe ik een tutorial over intelligentie, waarbij ik me vooral afvraag welke vorm die aan zal nemen bij aliens. Mijn (voorlopige) conclusies liggen in lijn met wat je hierboven beschrijft. Het is maar zeer de vraag of we met een andere intelligentie kunnen communiceren en of we die intelligentie herkennen. Ik durf zelfs te speculeren over het feit dat superieure intelligenties ons al lang in de gaten houden zonder dat we dit merken.
    Dat de uitspraak over het herkennen van intelligenties van Martin Reese was wist ik niet, en sla me voor mijn hoofd dat ik er niet met hem over heb gesproken, omdat ik hem een maand geleden in Cambridge (Cavendish Laboratory) letterlijk tegen het lijf liep.
    Mijn vraag aan jou: heb je een boek van Ulrich Luke wat aansluit bij mijn tutorial?

  6. #6 door Dennus op 7 juni 2014 - 11:49

    Evolutie wijst er volgens mij op dat intelligentie enorm zeldzaam is. Als je er vanuit gaat dat datgene wat wij ‘leven’ nemen een enorm toevallige samenklontering van elementen was waardoor die zich gaat reproduceren/ kopiëren, waarvoor dus én die elementen (en dan moeten de elementen ook nog eens die eigenschappen hebben), en de condities er moesten zijn, en dat datgene dat zich reproduceert dat zó ontstellend lang relatief ongestoord kan doen, en dat van álle beschikbare wegen daar intelligentie uitrolt
    (let wel, evolutie heeft niet als doel intelligentie, maar geen enkel doel, het kopieert zichzelf alleen, en uit die nieuwe kopieën rollen steeds kleine afwijkingen(of beter, veranderingen) in vergelijking met de vorige kopie, de nieuwe kopieën met de ‘afwijkingen’ die beter in kopiëren zijn dan de vorige, gedijen beter, dit gold voor het allereerste deeltje dat zich begon te kopiëren, tot ons mensen. Dit hoeft dus niet per sé intelligentie te zijn, sterker nog, met alleen intelligentie heb je nog niks, je moet het ook kunnen gebruiken, met het hebben van handen bv, waar weer een andere ‘relatief toevallige’ evolutionaire ontwikkeling aan vooraf ging!)
    is een enorm kleine kans. Ons universum mag dan oneindig groot zijn, en dus kan ook het lot oneindig vaak met de miljard-ogige-dobbelsteen gooien, het moet tóch maar even nog een keer gebeuren/ gebeurd zijn! En wil ET dan überhaupt bij ons kunnen komen, dan had het waarschijnlijk ook nog in dit/ ons sterrenstelsel (de melkweg) moeten gebeuren (dan ben ik nóg behoorlijk ruim). En heel veel andere manieren waarop intelligentie zomaar kan ‘ontstaan’ (uit materie), kan ik me werkelijk maar moeilijk voorstellen, enkel kunstmatige intelligentie, maar daar heb je dus wel eerst een andere ‘intelligentie’ voor nodig! Dat het ‘spontaan’ ontstaat uit materie zoals bij ons…? Het is zo goed als onmogelijk, en tóch gebeurd!
    Verder, niet (al te) lullig bedoelt voor de religieuze mensen hier, maar een ‘superieure’ intelligentie ET die één van de abrahamitische religies zou (willen) volgen? Tja… Ik persoonlijk vind dat een paradox… Val me er maar op aan, ik verdien het door die opmerking, maar mijn achting van die buitenaardse wezens zou in ieder geval niet meer zijn dat ze een ‘superieure intelligentie’ hebben… (Ik bedoel, kom op, Goden, zonen van goden die toch goden zijn, ‘dingen zijn halal en haram, heus!’, geesten, wonderen, “objectieve moraal bestaat, heus, en wij weten hem, heus”! ‘profeten’, onbetrouwbare, zichzelf tegensprekende oude boeken en mensen ‘die het weer van andere mensen hoorden, die het weer van andere mensen hoorden’ als bron… rationeel bezien, slaan de abrahamitische religies als een tang op een varken, naar mijn bescheiden mening uiteraard…)

  7. #7 door lex voorhoeve op 8 juni 2014 - 06:12

    Het hele idee van “geloven in God” is zó archaisch, daar is ET tegen de tijd dat hij/zij met ons kan communiceren allang voorbij. Het kernprobleem van “geloven in God” is dat je je apart stelt, terwijl toch duidelijk in de bijbel staat “Ik en de Vader zijn Eén”. Het is nogal lastig dat kernachtiger en duidelijker te zeggen. Maar als we even het woord God loslaten en het vervangen door Consciousness, dan is “I am Consciousness, expressing itself as me” een aardige benadering van dat bijbel woord. Dat lost natuurlijk niet alle vragen op, zoals “Is evolutie puur toeval of heeft het een richting?”, en “is Consciousness het produkt van de hersenen of een basiseigenschap van het (pre-)universum?”. Maar het slaat wel een heel andere richting van denken in: niet God daar en ik hier, maar Ik – en jij, en wij allen – ZIJN Consciousness (of God, zo je wilt). En ET zal ook wel tot die conclusie komen, want zij is óók Consciousness, ze komen er niet onderuit. Maar ze zullen het vermoedelijk niet God noemen.

  8. #8 door Frank op 8 juni 2014 - 12:42

    De vraag is wat ‘transcendentiebewustzijn’ precies is, en of het bij mensen wellicht slechts in rudimentaire vorm bestaat.
    Misschien ontbreekt bij ons een zintuig of is bij ons dit zintuig sterk onderontwikkeld, terwijl voor buitenaardse wezens de volledige ervaring van ‘transcendentiebewustzijn’ net zo gewoon kan zijn als voor ons de ervaring van ‘zien’.

    De gevolgen van deze hypothetische ‘handicap’:
    – Onvermogen om te begrijpen wat bewustzijn precies is (we worstelen al eeuwen tevergeefs met dit vraagstuk).
    – Slechts indirecte, vervormde kennis over transcendentiebewustzijn in de vorm van verhalen, religies, en antropocentrische godsbeelden.
    – Een gebrek aan compassie, met alle vreselijke gevolgen van dien.
    – Een gapend gat in onze wetenschappelijke kennis, zonder dat wij er ons van bewust zijn.

  9. #9 door nand braam op 8 juni 2014 - 14:58

    Ik vraag me af of het begrip “transcendentiebewustzijn” wel een nieuw begrip is.
    Volgens mij kun je het ook zien als oude wijn in een nieuwe zak.

    Wat is dan die oude wijn?

    De traditie van een geloof in een soort zintuig voor gods aanwezigheid is oeroud en komt in de loop van de geschiedenis in verschillende gedaanten bovendrijven. Het begint met Hermes Trismegistus in de Egyptische mysteriescholen, waar gesproken wordt over goddelijke vonk of de roos in het hart. In Perzië was het Mani , die o.a. daarover onderwees. In het vroege christendom zijn het de gnostici die ook met dit begrip werken. De katharen, als erfgenamen van het gnostiek-christendom, gaan ook uit van een goddelijke vonk in het hart die in principe iedereen zou bezitten. De latere rozenkruisers werken ook met dit beginsel. De moderne rozenkruisers spreken liever over geestvonkatoom. Thomas van Aquino en Johannes Calvijn, beroepen zich op de sensus divinitas, ook weer een soort transcendent beginsel in ieder mens aanwezig . Bij Carl Gustav Jung is het transcendent beginsel terug te vinden in zijn archetypen van het collectief onbewuste, dat we geërfd zouden hebben van onze voorouders.

    Maar is dit godsinstinct wel uitsluitend terug te voeren op een mystieke notie? Zijn er niet ook aanwijzigen daarvoor in de empirie? Kunnen we het God-gen vmat2 van Dean Hamer in een empirische lijn plaatsen? Hersenwetenschapper Swaab is er van overtuigd dat religie een neurologische en genetische oorzaak heeft. Hij haalt Dean Hamer aan die meent dat vmat2 het gen is dat codeert voor religie. De onderzoeken van moderne cognitiewetenschappers als Barrett en Bering passen ook in de empirische benadering. Bering en Barrett komen echter tot verschillende conclusies (Bering: geloof in God heeft evolutionaire voordelen,maar het is en blijft een fantasieproduct; Barrett: geloven in God is natuurlijker dan atheïsme, want gelovigen volgen hun geaardheid).

    Een goddelijke vonk kan bij het individu ontwaken of uitdoven. Bij ontwaken zal het eindresultaat erg afhankelijk zijn van de culturele en individuele omstandigheden waarin de betrokken persoon zich bevindt. Men wordt katholiek, protestant , hindoeist, islamiet of kiest voor een meer persoonlijke vorm van religie. Risicofactoren die de uitdoving bevorderen zijn religieuze indoctrinatie en het wetenschappelijk materialisme/fysicalisme.

    De lijn van dit verhaal doortrekkende is het niet onredelijk om te veronderstellen dat E.T een goddelijke vonk (transcendentiebewustzijn) bezit. Als deze vonk ontwaakt (men wordt zich bewust van transcendentie), zal de ontwikkeling ervan natuurlijk een ander eindresultaat te zien geven dan wat we hier op aarde doorgaans zien. Immers we mogen gevoeglijk aannemen dat E.T. zich in heel andere fysische, culturele en individuele omstandigheden bevindt dan op aarde gebruikelijk. Of dit eindresultaat voor ons te begrijpen is en of we er met hen over kunnen communiceren blijft speculatie.

  10. #10 door Inkwith Barubador op 10 juni 2014 - 08:41

    Taede schreef: “God” is en blijft een menselijke benaming voor een onuitsprekelijk mysterie.

    Zoals Wittgenstein al zei: “Waarover je niet spreken kan, daarover moet je zwijgen”. Wat is de meerwaarde van een god waarover je niets weet en dus ook niets kan zeggen?

    Verder vind ik het opvallend dat je God met een hoofdletter schrijft. Dat suggereert dat je een specifieke god op het oog hebt, en niet een algemeen godsbegrip.

  11. #11 door PietV. op 10 juni 2014 - 11:38

    Ik val Dennis bij, als buitenaardsen intelligent genoeg zijn om ons op te zoeken. Dus in zekere zin zit hun gemiddelde intelligentie op een hoger peil, omdat het ons niet lukt om dit te bewerkstelligen. Het ontbreekt ons binnen de huidige mogelijkheden om dit te doen. Dan mag je dus verwachten dat ze een voorsprong hebben. Het zou me dus verbazen als ze vervolgens met een concept uit het Midden Oosten aankomen waar onze intelligentsia al grote vraagtekens bij stellen. Die niet altijd gemakkelijk vallen maar wel langzaam oprukken naar een mainstream positie.

  12. #12 door Frank op 11 juni 2014 - 10:25

    Hè hè, het eerste kwartje is gevallen bij Neil DeGrasse Tyson.
    Misschien gaat het tweede nog volgen..
    http://www.cnet.com/news/cosmos-presenter-i-worry-aliens-have-already-decided-were-stupid/

  13. #13 door PietV. op 11 juni 2014 - 18:58

    Als je een populatie tegen komt die doorlopend in gesprek is met onzichtbare wezens die ze volgens eigen zeggen hebben opgespoord in overleveringen uit de bronstijd en zonder enig bewijs er van uit gaan dat ze ook nog antwoorden krijgen, dan zou ik omkeren.

  14. #14 door lex voorhoeve op 11 juni 2014 - 19:11

    Ik kan het niet laten twee uitspraken van Tolle te noemen:

    Eckhart Tolle:

    “Words reduce reality to something the human mind can grasp, which isn’t very much.”

    “You are not IN the Universe, you ARE the Universe, an intrinsic part of it. Ultimately you are not a person, but a focal point where the Universe is becoming conscious of itself. What an amazing miracle.”

%d bloggers op de volgende wijze: