Sjoerd Kuyper over Zwarte Piet en het Sinterklaasjournaal (column)

Volgens het Algemeen Dagblad is schrijver Sjoerd Kuyper boos over Het Sinterklaasjournaal. De zwarte pieten boren gaatjes in de boot om een schilderij op te hangen en dat kán natuurlijk niet goed gaan. Het AD schrijft: “’Dat ze dát nog durven in deze tijd’, zegt een furieuze Sjoerd Kuyper, fervent tegenstander van Zwarte Piet. Hij vindt de uitzending ‘gruwelijk’ en zelfs ‘om te kotsen’. ‘Echt heel domme zwarte mensen boren gaatjes in een boot! Dit kan toch niet? Het is middeleeuws, zó’n karikatuur.’” Ergens komt Kuypers denkwijze overeen met die van creationisten…

Mijn kinderen hebben met genoegen naar de eerste afleveringen van het Sinterklaasjournaal gekeken. Ze lachen om de soms wat domme pieten. En waarom niet? In het verhaal moet een spanningsboog zitten, het moet allemaal dreigen mis te gaan, totdat het op het laatste moment toch allemaal weer goed komt. En hoe je het wendt of keert: de Sinterklaas van het Sinterklaasjournaal is toch altijd een wat strenge heer van stand, die de kinderen ontzag inboezemt en ook een beetje angst. De pieten houden het allemaal wat luchtig [1].

Want dat is wat Kuyper lijkt te vergeten. Hij heeft volgens het AD een sinterklaasboek geschreven waarin geen zwarte pieten meer voorkomen, maar allerlei helpers die– onnozelheid troef! – zich schminken in alle kleuren van de regenboog. Kuyper zegt: “ Wat zou ik kinderen hiermee ontnemen? Sinterklaas blijft hetzelfde. Voor mij was dát altijd de romantiek: de mysterieuze man met de witte baard die voor ons uit Spanje komt. Wat maakt het uit door wie hij geholpen wordt, zolang dat maar vrolijke mensen zijn?”

Tsja, maar hij vergeet de narratieve functie van de pieten. Hij vergeet dat het Sinterklaasfeest uiteindelijk draait om moraal. Hij vergeet dat Sinterklaas toch voor veel kinderen ontzagwekkender en angstaanjagender is dan de hilarische zwarte pieten.

De pieten staan in hun kinderlijke naïviteit, onschuld en klunzige onbeholpenheid heel dicht bij de kinderen zelf, terwijl Sinterklaas de vaderfiguur is, enerzijds betrouwbaar en met de touwtjes stevig in handen; anderzijds ook de man met het dikke boek, die oordeelt over goed en slecht gedrag. Het Sinterklaasjournaal brengt ieder jaar weer goed naar voren dat de Goedheiligman weliswaar een kindervriend is met de allerbeste intenties, maar toch ook tamelijk streng is.

Haal dus de kinderlijke en spelende pieten weg en de strengheid van Sinterklaas komt alleen te staan. Sinterklaas wordt plotseling een strenge paardrijdende rechter. Tenzij je, zoals Kuyper lijkt te doen (lijkt, want ik heb Kuypers boek niet gelezen), Sinterklaas omvormt tot een soort onnozele, witbebaarde mecenas, die blijkbaar zo dement als een deur, zonder pardon aan Jan en alleman cadeautjes uitdeelt. Een Sinterklaas zonder tanden, ontdaan van de schaduwzijde die ook altijd aan de Sint kleeft, die gerelativeerd wordt door het onnozele gedrag van de pieten, en die het Sinterklaasfeest voor kinderen juist de spanning geeft. Een Sinterklaas die ook ongeloofwaardig wordt in onze do ut des samenleving.

Misschien dat zo’n tandeloze Sint beantwoordt aan het “romantische” beeld dat Kuyper van hem heeft, een Sint die werkelijk een Feuerbachiaanse projectie is die voortkomt uit woekerend wensdenken. Het feit dat kinderboekenschrijver Kuyper zich opstelt als een “fervent tegenstander” van Zwarte Piet, maakt van hemzelf een karikatuur. Hij mag verstand hebben van boeken schrijven, maar laat zien bar weinig inzicht te hebben in de wijze waarop kinderen tegen de wereld aankijken. Of anders gezegd: hij denkt als volwassene voor en in plaats van de kinderen.

Sowieso is de hele discussie over Zwarte Piet al een karikatuur geworden, net zoals creationisme een karikatuur van religieus geloven is. Mijn dochtertje van bijna acht moet geweldig lachen om de zwarte pieten, maar heeft nog op geen enkele manier laten blijken dat ze daardoor nu de indruk heeft dat alle donkere mensen onnozel zijn. Ze heeft zelf donkergekleurde kinderen in de klas zitten, en het zal niet bij haar opkomen dat zij minderwaardig zouden zijn aan lichtgekleurde kinderen.

De connectie tussen zwarte piet en andersgekleurde medemensen wordt niet door kinderen gemaakt, maar door volwassenen. En juist door die connectie te benoemen en in het nieuws te brengen, maken de volwassenen ook voor kinderen de connectie. Ze construeren een connectie die er anders helemaal niet is, en construeren daarmee een conflict, net zoals creationisten een conflict tussen geloof en wetenschap construeren door van geloof een pseudowetenschappelijke theorie te maken. Volwassenen doen dat – net als creationisten – misschien met de beste intenties, maar maken er ondertussen, erger dan de pieten uit het Sinterklaasjournaal, een puinhoop van. Misschien gaan ze uit van het stereotype dat kinderen dom en naïef zijn en dat volwassenen het toch allemaal veel beter weten?

Kuyper lijkt het Sinterklaasfeest te willen ontdoen van alle morele en moraliserende aspecten, terwijl het daar bij Sinterklaas uiteindelijk toch om draait, om kinderen die zich bewust worden van hun eigen gedrag jegens anderen en daar door Sint en zijn pieten mee geconfronteerd worden. Wie het morele aspect wegneemt, haalt het kloppende hart uit het Sinterklaasfeest, die reduceert Sinterklaas tot een feest voor de commercie. En voor het morele aspect van het Sinterklaasfeest zijn Sint én Zwarte Piet noodzakelijk.

Aanvulling, 15:18 uur: Bovenstaande column is niet bedoeld om te betogen dat Zwarte Piet zwart moet zijn. De discussie over zwarte piet is uitermate complex, dat besef ik me best. Deze column is een reactie op het AD-artikel over de visie van Sjoerd Kuyper op het Sinterklaasjournaal, niets meer en niets minder. De hele discussie over Zwarte Piet vind ik overigens wel een nondiscussie, die nooit gevoerd had hoeven worden wat mij betreft. (Aangezien ik het dus een nondiscussie vind, neem ik dus ook geen positie in in die discussie.) Maar nu de discussie eenmaal in onze samenleving aan de gang is, is het goed om ook andere visies erin te betrekken. Op Twitter kreeg ik het volgende filmpje voorgeschoteld, een Sinterklaasintocht uit 1935:

https://www.youtube.com/watch?v=65ERQNg_Fcc

Zoals op de video zichtbaar is, zijn de pieten hier niet zwart, maar blanke edelmannen. De Sint daarentegen is een uitgemergelde engerd die wellicht als inspiratie heeft gediend voor Dick Maas’ horrorfilm Sint. Mijn punt is: het kan dus ook anders (met dezelfde moraliserende werking), en de geschiedenis heeft laten zien dat het ook wel anders is geweest.

Voor wie er meer over wil lezen, kan ik aanraden dit artikel van het Meertens Instituut te lezen (PDF): http://www.meertens.knaw.nl/cms/images/sinterklaas/artikelvb.pdf.

Voor het overige: lekker Sinterklaas vieren met kinderen, en daarna over iets echt belangrijks discussiëren: het totale verbod op vuurwerk in Nederland…

 

[1] Hier zit bijvoorbeeld een groot verschil met de Sinterklaasfilms die door de commerciëlen gemaakt worden. In die films zijn er vaak boeven in het spel, die Sinterklaas en zijn pieten dwarsbomen. De spanning wordt dus niet door het spel van Sint een zijn pieten veroorzaakt – is dus niet intern – maar wordt veroorzaakt door een externe, derde partij. Dat maakt het geheel veel minder spannend, omdat het dan een kwestie wordt van “good guys” tegen “bad guys”, terwijl juist bij het Sinterklaasjournaal een veel complexere en genuanceerdere relatie tussen Sint, pieten en kindervoorstellingen plaatsvindt. Ik ben haast geneigd om te zeggen dat de Sinterklaas van het Sinterklaasjournaal gemodelleerd is naar het traditionele Nederlandse godsbeeld.

, , , , ,

  1. #1 door Johan Goud op 13 november 2014 - 10:39

    Beste Taede, prima analyse. Het wachten is op Verontwaardiging en rechtszaken rond heksen in sprookjes en kinderfilms.

  2. #2 door PietV. op 13 november 2014 - 12:30

    Nu heb ik bitter weinig op met creationisten, maar waarom eindigt verontwaardiging over iemands mening steevast met een vergelijking met creationisten. Bestaat er geen ander vergelijkingsmateriaal?

  3. #3 door Taede Smedes op 13 november 2014 - 12:34

    PietV,

    De vergelijking tussen de stijl van discussiëren viel me toevallig op. Ik had ook klimaatdiscussies kunnen noemen, die hebben ook een dergelijke structuur, maar ik vermoedde dat de analogie tussen klimaatdiscussie en de discussie over zwarte piet minder duidelijk zou zijn.

  4. #4 door nand braam op 13 november 2014 - 22:18

    “Voor het overige: lekker Sinterklaas vieren met kinderen, en daarna over iets echt belangrijks discussiëren: het totale verbod op vuurwerk in Nederland…””

    Meer gemeentes willen dit jaar vuurwerkvrije zones:

    http://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/nieuws/meer-gemeenten-willen-vuurwerkvrije-zone-dit-jaar.9436451.lynkx

  5. #5 door Bijbelvorsers op 15 november 2014 - 13:49

    Dit is op Stepping Toes herblogden reageerde:
    Wat een hetze toch omtrent die helpers die zwart werden door dat zij door de schouwen kropen (kruipen).
    Men vergeet het ludieke van de vele Sint en zwarte Piet vertelling maar sommige anti-zwarte pieten maken het nog onnozeler door kinderen allerlei helpers voor te stellen, zoals u schrijft, die– onnozelheid troef! – zich schminken in alle kleuren van de regenboog. Binnenkort gaan de homo groepen of degenen die tegen de seksverschillen zijn hiertegen protesteren omdat de holebi’s in het belachelijke worden getrokken.
    Enkel in december komt hij nog te Sint Niklaas wonen en zorgen zijn medewerkers, zoals zij buiten Nederland worden aanschouwd dat alles in goede banen wordt geleid. De hoofdknecht of CEO van Sint Nicolas is een zwarte en nu blijken de Noorderlingen zich daar tegen te verzetten omdat Marokkanen zich willen vereenzelvigen met de ‘goedheilig man’ ook al komt hij uit Turkije en hebben de Arabieren of arme negerkindjes er eigenlijk weinig met te maken en Surinamiërs nog minder.

    Waar niemand zich schijnt aan te ergeren zijn gewoonweg allerlei leugens over een man die al eeuwen geleden zou gestorven zijn maar nu toch uit Spanje zou komen, waar hij zou leven omdat hij niet meer in Mira of permanent in Sint Niklaas woont wegens de koude.

    Niemand lijkt zich te storen aan volwassenen die hun kinderen allerlei verzinsels als waarheden presenteren en ze zo voorbereiden op een leven vol leugens waar “een leugentje om bestwil geen kwaad kan”.
    Dat men zich daar eens tegen zou gaan verzetten, dat toont men dat men tot rechtvaardige mensen komen die getrouw willen zijn aan de waarheid en aan rechten voor iedereen. Nu worden die kinderen namelijk als onnozele wichtjes verondersteld alle verhaaltjes als waar te nemen of overal grote lessen in te zien van hoe alle zwarten domme mensen zouden zijn of hoe Surinamiers toch maar enkel goed zouden zijn om te lullen of de dommerik uit te hangen. Zijn die mensen die denken dat kinderen zo dom zijn niet de domsten?

    Staan die mensen die moord en brand schreeuwen tegenover een groep die een traditie wil hoog houden, terwijl zij zelf andere tradities hoog houden, niet voor aap?

    Laat hen die Sinterklaas willen vieren en hun kinderen niet laten willen weten dat zij geschenken kopen voor hen, laat hen toch het plezier van het Sinterklaas spel. Later zullen die brave kinderen ook wel beseffen dat het louter om een ‘spel’ of ‘traditioneel feest’ ging en geen afspiegeling van onze werkelijke maatschappij. (Dat zou maar pas erg zijn. En dan zouden wij ons echt vragen moeten gaan stellen over al die volwassenen die zich zo intensief bezig houden met die fantasiewereld.)

  6. #6 door Bijbelvorsers op 15 november 2014 - 14:14

    Juist Johan Goud en vergeet gewoon weg niet de in vraagstelling van gewoon zulk een leugen als Sinterklaas, Sinte Maarten, en de vele andere folkloristische figuren die gebruikt worden om feestjes te organiseren waarbij kinderen verheugd worden met geschenken. Maar erger nog is het natuurlijk omtrent die voorstellingen van vrouwen met wratten op hun neus, als gevaarlijke heksen en de voorstelling van al die graatmagere figuren als helpers van de duivel (waarbij zij dan een figuur bedoelen die in een onderwereld zou leven war mensen voor eeuwig gefolterd zouden worden.).

  7. #7 door Bernard op 24 november 2014 - 22:28

    1000 x sorry, maar moet toch ff kwijt dat beseffen niet wederkerig is (itt realiseren). Verder toont de video uit 1935 inderdaad witte (Spaanse) edelen, maar niet ipv zwarte pieten, want die lopen er gewoon tussen, maar zijn niet in beeld doordat er omhoog gefilmd is. Dit overigens, net als je stuk, zonder oordeel over de gewenste kleur van Sints logistiek medewerkers, al moet de hoofdpiet m.i. wel zwart blijven. Zo’n man de beste baan ter wereld afnemen; dat is pas discriminatie!

  8. #8 door Taede Smedes op 25 november 2014 - 08:15

    Reacties op deze column zijn nu uitgeschakeld…

%d bloggers op de volgende wijze: