Nee, God is niet gehandicapt. Contra Reinier Sonneveld.

Eerder deze week had ik een fikse aanvaring met Reinier Sonneveld over een verhaal dat hij op de weblog Zinvloed had geschreven. De titel van het stuk was “De dag dat God gehandicapt werd”. Ik vond en vind het nog altijd een stuk dat bij mij heel veel vraagtekens oproept en wat ik een theoloog onwaardig vind. Ik wil hier mijn redenen uit de doeken doen.

De passage waar ik in eerste instantie op viel, was deze: “God is alleen de titel God waard als hij alles kan wat hij wil. En toen verbond hij zich aan die ene unieke geschiedenis van een Joodse man. Dat is zoiets als een mens die verlamd raakt en met één oog nog net kan knipperen.” (Later heeft Sonneveld deze tekst aangepast als: “God is alleen de titel God waard als hij alles kan wat hij wil. En toen verbond hij zich aan die ene unieke geschiedenis van een Joodse man. Dat is nogal een overgang. Zoiets als een mens die verlamd raakt en met één oog nog net kan knipperen.”)

Antisemitisme?

In een tweet vroeg ik mij serieus af: “Lees ik hier nu een verkapt antisemitisme? Jezus = joodse man = slaaf = gehandicapte God?” Er werd hier door deze en gene wat raar op gereageerd. Beschuldig ik Reinier Sonneveld hier van antisemitisme? Nee, het was geen beschuldiging, maar een vraag aan andere lezers/twitteraars over hoe je deze zin kunt of moet opvatten.

Voor mij lag het accent op “de unieke geschiedenis van een Joodse man”. Als Sonneveld geschreven had: “de unieke geschiedenis van een man uit Nazareth” of iets van die strekking, was ik er niet over gevallen. Maar waarom moet je Jezus per se een “Joodse man” noemen? En vervolgens schrijft Sonneveld dat het zich verbinden van God aan die unieke geschiedenis van een Joodse man is “als een mens die verlamd raakt en met één oog nog net kan knipperen”.

Met andere woorden, God raakt gehandicapt omdat hij zich verbindt met de unieke geschiedenis van een Joodse man. Maar wordt God nu gehandicapt vanwege het joods-zijn van die man? Of doet dat joods-zijn er eigenlijk niet toe, is het niet relevant? Maar waarom het dan wel noemen? Dat waren de vragen die spontaan bij mij opwelden. Sonneveld heeft uiteindelijk de tekst enigszins aangepast door de zinsnede tussen te voegen: “Dat is nogal een overgang”. Voor mij verheldert dat niets. Als het niet relevant is, waarom dan niet om misverstanden te voorkomen die zinsnede van “Joodse man” veranderen in bijvoorbeeld “een man uit Nazareth” of “een mens” of wat dan ook?

Menswording

Sonneveld reageerde via een persoonlijk bericht op Twitter, en zoals ik zijn reactie lees, gaat het hem erom dat met de menswording van God, God gehandicapt wordt. Sonneveld schrijft letterlijk: “God wordt mens is zoiets als mens wordt verlamd.” Het lijkt er dus op dat het Joods-zijn van Jezus irrelevant is, maar dat het erom gaat dat God in Jezus mens werd. Kan ik in dat geval zijn stuk wel beamen? Nee dus.

Het probleem is dat hier een aantal dingen scheef gaan. Allereerst het mensbeeld. Ik vermoed dat hier een erg donker-calvinistisch mensbeeld achter schuil gaat, van de mens als een door zonde aangetast wezen. Dat God mens wordt, betekent dan dat God één van ons wordt, ook zo’n door zonde aangetast wezen. Maar bijvoorbeeld in de Rooms-Katholieke traditie wordt gesteld – zich beroepend op de kerkvaders – dat Jezus door de onbevlekte ontvangenis niet onder de erfzonde stond. Met andere woorden: de erfzonde is niet op Jezus van toepassing. Als God in Jezus mens werd, dan kun je dus theologisch niet stellen dat God gehandicapt werd vanwege de erfzonde, want die was niet op Jezus van toepassing.

Moet je dan zeggen dat God gehandicapt werd zuiver en alleen omdat hij mens werd? Een mens is een beperkt wezen, God is onbeperkt, etc. Sonneveld lijkt zich te beroepen op de kenosis-leer, het idee dat God zijn macht vrijwillig heeft ingeperkt toen hij in Jezus mens werd. Maar is kenosis hetzelfde als “gehandicapt worden”? Ik vind het een rare vergelijking. Het is dan alsof God zichzelf moedwillig verminkt heeft. Immers, een handicap overkomt je, het is een ongeluk dat je een handicap hebt of krijgt. Maar God overkomt niets, God kiest ervoor om mens te worden. Dus verminkt God zichzelf als hij mens wordt. Lijkt me toch een bizarre manier van spreken over God.

Daar komt bij dat in de christelijke theologie de incarnatie juist geen beperking van Gods macht inhoudt, maar juist een uiting en bevestiging is van Gods almacht. Alleen een almachtige God kan mens worden. Dat wordt uiteindelijk door de opstanding in extenso getoond. Dus van een “handicap” spreken vind ik theologisch ongepast.

Foutje

Bovendien, als het een handicap is dat God mens werd, wat zegt dit over de mens? Dat de mens een foutje is. We zien immers een handicap als een “fout” of “gebrek”, hetzij van genetische aard, hetzij door bijvoorbeeld een ongeluk dat iemand is overkomen. Maar als God uiteindelijk de mens gewild heeft, heeft God dus een foutje gemaakt, dat is de implicatie ervan. Sonneveld zegt dan eigenlijk dat God een prutser is, omdat God de mens als feilbaar en beperkt wezen heeft geschapen. Een handicap zou je liever niet gehad hebben, dus zou het ook beter zijn geweest dat de mens niet had bestaan. Let wel, dit zegt Sonneveld natuurlijk niet, maar dit lijken implicaties van de ideeën die hij in zijn blog beschrijft.

Theologische verantwoordelijkheid

Uiteindelijk zegt Sonneveld dat die handicap “slechts” een beeld is, en zoals ieder beeld “niet accuraat”. Maar ik vind niet dat je je als theoloog daarachter kunt verschuilen. Een theoloog heeft een zware verantwoordelijkheid. Barth en Miskotte wisten het al: het spreken over God is een hachelijke aangelegenheid. Ieder spreken over God is metaforisch, dat wisten al de kerkvaders, dat weet ook Reinier Sonneveld. Maar het ene beeld is het andere niet, vandaar ook dat de theoloog een grote verantwoordelijkheid heeft in het nadenken over welk beeld adequaat is als het om spreken over God gaat. Als theoloog moet je goed nadenken wat de implicaties zijn van het beeld dat je gebruikt. Bij Sonneveld gaat het echter niet alleen mis wat het spreken over God betreft. Maar spreken over de menswording van God als gehandicapt worden, doet het spreken over God én over de mens geen recht.

Lees hier de originele blog van Sonneveld: http://zinvloed.nl/2015/09/de-dag-dat-god-gehandicapt-werd/.

(Dit bericht verscheen eveneens op http://www.nieuwwij.nl/verdieping/nee-god-is-niet-gehandicapt-contra-reinier-sonneveld/.)

, , , , , , ,

  1. #1 door Reinier Sonneveld op 25 september 2015 - 10:33

    Beste Taede,

    Bedankt dat je hier wat uitvoeriger uitlegt wat je bedoelt. Ik zie ons als denkers in dezelfde hoek van het christendom en waardeer je stukken.

    Ik vond je tweet met de suggestie dat ik iets antisemitisch had geschreven mede daarom tamelijk schokkend. Daarmee doorbreek je m.i. de etiquette van een goed gesprek, zeker een gesprek onder collega’s. Dat geldt ook overigens voor hoe je in deze blog elementen uit een persoonlijk gesprek aanhaalt. Dat is ongebruikelijk en wordt meestal niet als fatsoenlijk gezien.

    Hier blijkt dat je mijn blog zelf niet als antisemitisch las, maar je zorgen maakte over wat iemand er eventueel in zou kunnen lezen. Nu ja, dat zou wel een héél slechte lezer zijn. Ik denk niet dat je je publiekelijk zorgen hoeft te maken over wat héél slechte lezers eventueel ergens in zouden kunnen lezen. Op die manier kun je weinig meer schrijven.

    Dan je inhoudelijker punt over mijn ‘kenosis’-theologie. Ik denk inderdaad dat God zichzelf in Jezus beperkte. Over het hoe en wat kun je discussiëren, maar deze kenosis-gedachte is vrij gangbaar in de theologie. Het woord ‘gehandicapt’ is daar een metafoor voor. Elk beeld is beperkt en klopt niet geheel. Het punt van vergelijking is de beperking. Daar gaat het me om. Ook dit lijkt me een heel valide manier om met metaforen om te gaan.

    Hier laat ik het bij. Het ga je goed!

    Reinier

  2. #2 door martijnpeterburgers op 30 september 2015 - 23:35

    In eerste instantie dacht ik… “Taede Smedes struikelt weer eens over een woordje…” Waarbij de woorden “weer eens” en “struikelt” meer zeggen over mij dan over jou, Taede. Maar al (her)lezend vind ik dat je zeker een punt hebt en meen ik ook dat Reinier Sonneveld eerder een rookgordijn aanlegt, dan op niet mis te verstane wijze de door jou gedane suggestie van de hand wijst. Tegelijkertijd maakt dit alles het gebruik van de metafoor niet onmogelijk (hooguit uiterst ongelukkig en voor misverstand vatbaar) én is het frappant dat God zijn identiteit wijzigde door mens te worden. God werd mens. God werd Jood. Dat mag wellicht in de context van de metafoor irrelevant zijn, het is wel een feit. De relevantie daarvan blijft in deze discussie tot nu toe onbesproken.

  3. #3 door martijnpeterburgers op 6 november 2015 - 15:50

    In het verlengde van het bovenstaande, ben ik benieuwd hoe je hier tegenaan kijkt, Taede.
    http://www.cip.nl/god/november-2015/52784-Er-zit-een-Jood-aan-de-rechterhand-van-God

%d bloggers op de volgende wijze: