Wat is post-theïsme? Een (korte) begripsverheldering

Ik krijg via internet en tijdens lezingen regelmatig de vraag om toe te lichten wat ik met de term “post-theïsme” bedoel. Een blogje dus om een en ander kort uit te leggen.

Om te beginnen: als je wilt weten wat “post-‘theïsme” precies is, kan ik eigenlijk niet anders doen dan verwijzen naar mijn boek God, Iets of Niets? De postseculiere maatschappij tussen ‘geloof’ en ‘ongeloof’ dat in september vorig jaar is verschenen. In dat boek beschrijf ik o.a. uitgebreid wat post-theïsme is en geef ik voorbeelden van post-theïstische denkers en hun ideeën. Ook een aanrader is de bundel Liberaal christendom: Ervaren, doen, denken onder redactie van Rick Benjamins, Jan Offringa en Wouter Slob (Vught: Skandalon 2016). Dat laatste boek is nogal fragmentarisch aangezien het gaat om een artikelenbundel en, toegegeven, nog behoorlijk kerkelijk (de meeste auteurs van het boek zijn predikanten in de PKN). Momenteel zijn dit de enige boeken die in het Nederlands verkrijgbaar zijn die post-theïsme.

Maar nu naar de term “post-theïsme”. Ik moet daarbij een paar dingen vertellen over mijn boek die voor een goed begrip van hoe ik de term “post-theïsme” gebruik noodzakelijk zijn.

In mijn boek beschrijf ik allereerst hoe in de afgelopen vijftig tot zestig jaar het christelijk geloof in Nederland veranderd is. Ik doe dat aan de hand van de onderzoeken God in Nederland. Eén van de opvallende zaken is het langzame verdwijnen van “theïsme” in Nederland.

In mijn boek vat ik “theïsme” op als het geloof in een bovennatuurlijke, persoonachtige God, die zich met ieder mens afzonderlijk bezighoudt. Een van de veronderstellingen van het theïsme is dat de werkelijkheid een “dubbeldekkerstructuur” heeft: je hebt het niveau van onze natuurlijke, alledaagse werkelijkheid, maar er is ook een bovennatuurlijke werkelijkheid die los staat van die natuurlijke werkelijkheid. God is zo’n bovennatuurlijke entiteit, die dus losstaat van onze alledaagse werkelijkheid en af en toe ingrijpt om de zaken in banen te leiden.

Toegegeven, deze beschrijving van theïsme is heel ruw (opnieuw: in mijn boek staan meer details). Theïsme begon ooit, ten tijde van de Verlichting, als een filosofisch systeem maar werd gaandeweg het geloof dat ook in kerken beleden werd. Geloof in God werd zo gelijkgesteld met: geloven in de bovennatuurlijke God van het theïsme.

Wat sociaal-wetenschappelijke onderzoeken nu laten zien is dat de afgelopen zestig jaar het geloof in die God van het theïsme in Nederland drastisch is afgenomen. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs dat atheïsme is toegenomen (ofschoon atheïsme in Nederland wel gegroeid is). Het betekent dat religieus geloof veranderd is en dat het onderscheid tussen “geloof” en “ongeloof” aan het vervagen is. En over die verandering gaat mijn boek.

In mijn boek bespreek ik drie voorbeelden van hedendaagse levensbeschouwingen die ik aanduid als “religieus atheïsme” (d.w.z. atheïsten die zichzelf religieus noemen, maar niet godgelovig), “religieus naturalisme” (een groep religieuze atheïsten die hun levensbeschouwing vooral ontlenen aan de natuur en aan inzichten uit de natuurwetenschappen) en “post-theïsten”.

Post-theïsme moet niet opgevat worden als een helder te omschrijven stroming binnen de theologie. Het gaat bij post-theïsme veel meer om een gezamenlijk project waaraan door individuele denkers, tamelijk los van elkaar, in verschillende contexten, tijden en plaatsen wordt gewerkt, en waaraan gemeenschappelijk is dat het (a) weliswaar het theïsme verwerpt (dus het antropomorfe geloof in een bovennatuurlijke persoonachtige God die zich met ieder mens afzonderlijk bezighoudt), (b) het spreken over “God” nog wel als waardevol beschouwt en niet wil opgeven (dit in tegensteling tot religieuze atheïsten, die met God niets kunnen), en (c) van mening is dat de christelijke traditie waardevolle elementen bevat van post-theïstisch denken, bijvoorbeeld in de christelijke mystiek en de daarmee samenhangende negatieve (“apofatische”) theologie.

Post-theïsten verwerpen dus het onderscheid tussen natuurlijk en bovennatuurlijk. De focus is op het hier en nu. (Veel post-theïsten onderschrijven dus min of meer impliciet het naturalisme, mits dit niet een plat, reductionistisch materialisme inhoudt.) Er wordt weliswaar nog wel over Gods transcendentie gesproken, maar niet in de zin dat God ergens zou bestaan in een bovennatuurlijk gebiedje, afgesloten van de natuurlijke werkelijkheid. Post-theïsten zien transcendentie voor als transcendentie-in-de-immanentie (of: horizontale transcendentie). Dat wat ons overstijgt is niet iets bovennatuurlijks, maar is de werkelijkheid zelf.

Post-theïsten experimenteren bovendien met nieuwe manieren om over God te spreken en in God te geloven, maar plaatsen zich nog wel binnen de context van de christelijke traditie, ofschoon er door post-theïsten soms ook stevige kritiek op die christelijke traditie wordt geuit.

Je kunt flink wat overeenkomsten aanwijzen tussen religieuze atheïsten, religieuze naturalisten en post-theïsten aan te wijzen (wat ik in mijn boek dus ook doe), naast het feit dat er ook belangrijke verschillen zijn die we niet moeten wegpoetsen.

P.s. Overigens schreef ik jaren geleden ook al eens op dit weblog over post-theïsme (HIER), die tekst is nog altijd de moeite van het lezen waard, temeer omdat ik daarin probeer aan te geven waarin een post-theïst verschilt van een atheïst. (Het werd mij namelijk op een atheïstenforum aangewreven dat ik “stiekem” een atheïst was omdat ik het theïsme verwierp. Ik probeer aan te geven in hoeverre dat wél en níet klopt.)

P.p.s. Deze tekst is voor het laatst aangepast op 17-02-2017 om 11.45 uur.

(Bron illustratie: https://moufawad-paul.blogspot.nl/2012/08/atheism-and-theism-is-not-class.html)

Advertisements

, , , , , ,

  1. #1 door Calis op 17 februari 2017 - 11:00

    Was aanwezig achterin de zaal bij uw lezing.

    Na een nachtje slapen lijkt het me goed iets van een reactie te geven .

    IN de pauze ben ik weggegaan .het is beter voor de discussie daarna .
    Ik zag de blikken en rooie vlekken in nekken verschijnen en voor mijn gevoel stond u te plassen
    In de kerk.zelf ben ik het met u eens .Voor mijn gevoel sta ik ook zo in (het geloof/leven)
    Voor mij is mijn geloof heel dubbel het voelt als een VERBINDING alleen ik denk dat het met de LIEFDE is .Ook zo,n moeilijk begrip. Iedereen kan het voelen mensen dieren baby,s noem maar op.

    Eigenlijk is mijn hele leven een zoektocht naar de liefde/verbinding geweest.als een dorstige in de woestijn op zoek naar water.

    Het oude geloof (ben zelf kath.opgevoed en heb zelf missie werk gedaan) voelt voor mij als mijn dierbare knuffel waar ik soms naar terug grijp .Wie moet ik anders bedanken voor die mooie vrouw die ik bemin .en waar moet ik anders heen als het niet goed met me kinderen gaat.

    De lezing ging me af en toe boven me pet over al die ismes enz.
    Maar het merendeel had ik zelf ook al een beetje bedacht .
    Ik denk dat veel gelovige worstelend bezig zijn weer een plekje te
    Vinden waar ze een gevoel van geestelijke veiligheid kunnen vinden .

    Warme groet Jan Peter Calis

  2. #2 door kortewegleon op 17 februari 2017 - 12:46

    Hallo Taede,

    Bedankt dat je deze blog mede op mijn vraag heb geschreven! Het helder e.e.a. op, maar werpt voor mij meer vragen op dat het beantwoordt. Bijvoorbeeld:

    1. Hoe bedoel je dat ‘theïsme’ pas tijdens de Verlichting is ontstaan? Het woord werd toen weliswaar gemunt als tegenhanger van ‘atheïsme’ (een term gemunt in de 16e eeuw en voor het eerst echt van toepassing in de 17e eeuw), maar beschreef het niet gewoon een fenomeen dat al sinds tienduizenden jaren bestond, namelijk religieus geloof waarin persoonachtige goden een belangrijke rol spelen?

    2.a Je noemt 3 voorbeelden van moderne levensbeschouwingen, waarbij “religieus naturalisme” een subcategorie van “religieus atheïsme” is. Is post-theïsme ook een subcategorie van “religieus atheïsme’?
    b. Bestaat er dan ook zoiets als “areligieus atheïsme” of beweer je eigenlijk dat homo sapiens fundamenteel religieus en niemand eraan ontkomt? (Dat wordt wel eens beweerd; ik denk dat jij dat niet doet maar ik wou het even checken).
    c. In je vorige blog post noem je jezelf post-theïstisch, hier zeg je dat post-theïsme een persoonachtige God verwerpt, dus je bent zelf (religieus) ‘atheïst’? In je 1e post scriptum ontken je dit label en in je blog van gisteren hou je sowieso niet van ‘hokjesdenken’, maar werkt dat wel zo? Is er hier niet sprake van een dichotomie: je bent wel (theïst) of niet (atheïst) overtuigd van het bestaan van een theïstische God?
    Je kunt wel een niet-theïstische invulling geven aan het woord “God” en daarin geloven (deïsme, pantheïsme, panentheïsme, panpsychisme etc.), maar dat betekent dat je per definitie een a-theïst bent (ook al vind je dat misschien geen leuk woord 😉 ).

    3. Je schrijft dat post-theïsme wordt ontwikkeld in ‘verschillende contexten, tijden en plaatsen’, maar even verderop lijk je te stellen dat het een christelijk fenomeen is omdat het voortbouwt op ‘de christelijke traditie’. Kunnen niet-christenen ook post-theïsten zijn of is dit in feite een nieuwe christelijke denominatie? Zonder er bij voorbaat een negatief oordeel over willen vellen, klinkt vooral het ‘post-‘ als een poging om te redden wat er nog aan het christendom te redden valt, terwijl eigenlijk wordt toegegeven dat het christendom niet meer werkt. Ik vraag me af hoe intellectueel houdbaar een dergelijke nostalgische houding is. Ik vind hem in ieder geval niet erg visionair, op de toekomst gericht. Maar als ik me daarin vergis, word ik graag gecorrigeerd.

    Ik ga maar eens de HIER-post in de ps lezen. Ben benieuwd naar je antwoorden.

    Met vriendelijke groet,

    Leon Korteweg

  3. #3 door Andries Bos op 18 februari 2017 - 19:33

    “Dat wat ons overstijgt is niet iets bovennatuurlijks, maar is de werkelijkheid zelf.”

    Je zegt hier (denk ik) dat “de werkelijkheid” enkel kan bestaan uit de door ons waar te nemen zogenaamde natuurlijke processen die onderhevig zijn aan natuurwetten. Daarnaast of daarboven of daarachter is niets dat in strijd zou kunnen handelen met die natuurwetten.

    Ik heb een probleem met deze manier van denken. Als er een goddelijke dimensie is, dan moet die in mijn ogen juist altijd voorafgaan aan de natuurwetten en er derhalve niet aan gebonden zijn, anders is er weinig goddelijks aan.
    Onze denkwereld is geijkt op onze zintuigelijke waarnemingen en herinneringen en kan zich geen voorstelling maken van een andere of ruimere werkelijkheid.
    Maar wat als onze zuivere bewustzijn zelf nu niet gebonden is aan die zintuigelijke werkelijkheid maar wel verbonden met die ruimere “goddelijke dimensie”?

    Dat is dacht ik waar de mystiek naar streeft, om dat zuivere bewustzijn vrij te maken en zo terug te keren naar onze uitgangspositie, naar de ongebondenheid aan alle begrenzingen die de stoffelijke wereld ons oplegt, voorbij dus de natuurwetten die het universum in stand houden.

    Dat is niet een “hogere” werkelijkheid die ergens apart buiten ons ligt, maar het is de kern van wie we zijn voorbij ruimte en tijd, dus een werkelijkheid waarin de natuurwetten besloten liggen, maar die niet aan ze gebonden is. Onze gewone, tijdelijke werkelijkheid is niet lager, maar is wel relatief (begrensd).

    Die hogere werkelijkheid bemoeit zich normaal gesproken niet op een speciale manier met de natuurwetten buiten het “normale” om, alles grijpt immers op elkaar in door oorzaak en gevolg. En toch denk ik dat het in uitzonderlijke gevallen wel gebeurt, zoals ook bij Jezus. Het bewustzijn woont in ons, maar het vrije bewustzijn is niet gebonden aan ruimte en tijd en onze relatieve werkelijkheid.

  4. #4 door Cees de Jong op 23 februari 2017 - 17:35

    Het lijkt me best ingewikkeld om te vertoeven in het grensgebied van theïsme en atheïsme. Hoe vind je je eigen identitieit als je niet meer gelooft, maar toch iets van religie overeind wilt houden omdat de religiegenen opspelen als bij een vrouw die op haar 45ste tot de ontdekking komt dat ze ook wel graag eens zwanger wil worden?

Praat mee en geef hieronder je reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: