Het probleem van populisme (column)

Gisteren heb ik Wat is populisme? van de Duitse politieke denker Jan-Werner Müller gelezen (Uitg. Nieuw Amsterdam, ISBN 9789046822364). Een beknopt boekje dat zeer de moeite van het lezen waard is.

Niet alleen omdat populisme een buitengewoon actueel onderwerp is, maar vooral omdat Müller populisme uitstekend in kaart brengt. Müller analyseert de ‘logica van populisme’. Al lezende begon ik te denken over de vraag waar in Nederland het probleem van populisme zit. Waar komt hier de onvrede dat populisme drijft vandaan?

Dat probleem, zo ontdekte ik, zit in wat veel mensen juist als de oplossing beschouwen.

Müller geeft toe dat populisme niet helder te definiëren is. Toch valt er genoeg te zeggen dat duidelijk maakt waar populisme om draait.

Het belangrijkste aspect van populisme, aldus Müller is dat een partij claimt ‘de stem van het volk’ te vertegenwoordigen. Het is een pars-pro-toto argument. Natuurlijk is dit een fictie. De ‘stem van het volk’ is een constructie die niet in werkelijkheid bestaat, of liever: het is een constructie die door de populistische partij wordt gecreëerd.

Populistische partijen zijn daarnaast anti-elitair, althans: ze zijn tegen de elite zolang de populistische partij in de oppositiebanken zit. Zodra de partij gekozen wordt om te regeren, binden ze via allerlei louche constructies algauw banden aan met de eerst zo verfoeide elite. De populistische partij wordt zelf de elite zodra het zitvlak het pluche raakt. Maar ‘het volk’ gedoogt het, immers: de populistische partij doet dit in naam van het volk. Ze hebben het goede met het volk voor, in tegenstelling tot de ‘oude garde’.

Het boek is een eye-opener. Temeer omdat Müller aangeeft dat populisme weliswaar een gevaar is voor de democratie, maar dat populisme ook hoort bij een vertegenwoordigende democratie zoals de onze. Het is er de schaduwkant van. Populistische leiders zijn bovendien ook niet tegen representatie, zo laat Müller zien, maar ze hameren erop ‘dat alleen zijzelf legitieme vertegenwoordigers zijn’ (121).

Maar waar komt dat populisme vandaan? Hier wordt het spannend. Müller meent dat het bijzonder dom is om populisme weg te wuiven als een hype die wel weer over gaat. Hij meent dat het succes van populisme in Europa aangeeft dat onze democratie op een dood spoor zit. Als populisme aan kracht wint, is dat een teken dat de vertegenwoordigende democratie niet langer functioneert. Populisme ontstaat namelijk als de partijen niet meer de bemiddelende rol spelen tussen burgers en de overheid. De aansluiting is weg. Mensen voelen zich niet meer vertegenwoordigd. En dus worden ze vatbaar voor profeten die claimen de ‘stem van het volk’ nog wél te representeren, hoe bedrieglijk dit laatste ook is (want onwaar).

Waar komt in Nederland de populariteit voor Geert Wilders vandaan? Dat vroeg ik me af terwijl ik dit boek las. De mensen die dreigen op Wilders te stemmen voelen zich niet serieus genomen. Maar door wie? Door de overheid. En onze overheid wordt al jaren door het neoliberale denken van de VVD geleid. Een partij die slechts de rijke bovenlaag van Nederland op het oog heeft.

En wat zie je nu gebeuren? De strijd bij de verkiezingen gaat tussen VVD en de PVV van Geert Wilders. Eén van beiden wordt volgens recente peilingen de grootste partij. Dat weten beide partijen, vandaar ook dat met name de VVD steeds meer op de populistische toer gaat door heel wat punten van de PVV over te nemen.

Dit is bijzonder slecht voor Nederland. Want de uitkomst zal slechts verliezers kennen. Als de VVD de grootste partij wordt, zal dit de PVV-stemmers bevestigen in hun idee dat de elite in het zadel gehouden wordt. Met name de media zullen het verwijt te horen krijgen dat ze de VVD naar voren hebben geschoven in hun berichtgeving. Populistische geluiden zullen dus nog sterker gaan klinken, omdat nog meer mensen het idee hebben dat ze niet gehoord zijn en dus niet vertegenwoordigd worden. Immers, de VVD is er alleen voor de rijken en voor de grote ondernemers.

Maar ook als de PVV de grootste partij wordt, is er een groot probleem. Wie durft aan met de PVV samen te werken? De PVV negeren is dan geen optie meer, omdat het land dan onbestuurbaar dreigt te worden. Een cordon sanitaire werkt volgens Müller alleen contraproductief en zal het populisme alleen verder aanwakkeren.

Met andere woorden, veel mensen zien de VVD als de oplossing voor het populisme van Geert Wilders. Wat ze niet zien, is dat de VVD zelf onderdeel van het probleem is.

De VVD en de PVV hebben een twee-partijenstelsel gecreëerd dat de indruk geeft dat je moet kiezen tussen twee kwaden. En dan kiezen veel mensen voor het minste kwaad (de VVD). Heel dom, want daarmee versterk je de partij die deels verantwoordelijk is voor het populisme en los je dus het probleem helemaal niet op. Bij een eindstrijd tussen VVD en PVV zullen er alleen verliezers zijn.

Het digitale denken – het denken in binaire tegenstellingen – nekt hier onze democratie. We denken nog teveel in tegenstellingen, maar moeten leren denken in systemen, in samenhangen. Dat is de boodschap die Müller ons meegeeft in zijn boekje.

Wie dus wijs wil stemmen, moet dus op een van de kleinere partijen stemmen. Toegegeven, die lijken weinig impact op de politiek te hebben. Maar dat lijkt misschien maar zo.

Müller geeft aan dat de populariteit van het populisme drijft op het gevoel dat je politiek niet langer vertegenwoordigd wordt, dat je geen stem meer hebt. Bij de traditionele partijen – VVD, CDA, PvdA en in mindere mate de SP en GroenLinks – lijkt dit inderdaad een probleem te zijn. Die partijen hebben een lange geschiedenis in Nederland en voor veel mensen straalt dat betrouwbaarheid en dus veiligheid uit. Dat is denk ik onterecht. Juist deze partijen zijn debet aan de onvrede in onze samenleving.

Wat een optie is? Dit is zoals ik er tegenaan kijk. Veel kleine partijen lijken niche-partijen te zijn, waarin slechts één speerpunt centraal staat. Denk aan de Piratenpartij of de Partij voor de Dieren. Veel mensen voelen zich enerzijds door zo’n speerpunt aangesproken, maar twijfelen omdat ze andere punten onderbelicht zien.

Wat veel mensen niet beseffen is dat in onze samenleving nooit één partij volledig de dienst uitmaakt. Onze vertegenwoordigende democratie drijft op samenwerking, op coalitievorming. Eenvoudig gezegd: als je verschillende speerpunten bij elkaar zet, krijg je een mooie lappendeken van onderwerpen waarin de meeste mensen van onze samenleving zich zullen kunnen vinden.

Mij lijkt het dus toe dat het heil voor de toekomst van de Nederlandse democratie zal komen van niet-populistische, kleinere partijen.

En juist daarin is genoeg keus. Die keus is aan jou.

Wees dus wijs op je stem. En stem wijs.

 

P.s. Ik heb mijn keus al gemaakt, lees HIER welke en waarom.

Aanvulling, 1 maart 2017: Dagblad Trouw geeft vanochtend nog een heel goede reden om in elk geval géén VVD te stemmen. Het blijkt dat klimaatsceptici de VVD ervan overtuigd hebben dat klimaatverandering slechts een klein probleem is, zodat een passage over klimaatverandering uit het verkiezingsprogramma werd geschrapt. Lees HIER het hele Trouw-artikel. Nogmaals: wees wijs op je stem en stem wijs!

Advertisements

4 gedachten over “Het probleem van populisme (column)

  1. Het lijkt er op dat Müller, en ook jij, alleen rechts populisme beschrijft.

    Vraagje: bestaat er ook zoiets als links populisme?
    Of heeft het wel bestaan maar is het nu opgegaan in ‘gevestigde’ partijen?
    Hoewel geen politieke partij in formele zin, zou je blogs als http://www.joop.nl/ niet links populistisch willen noemen?
    Ik denk dat het antwoord op die vragen ‘ja’ is.
    Blijft over de vraag waarom er op dit moment in Nederland niet een echte links-populistische partij is.

  2. Joop,

    Müller besteedt aandacht aan het fenomeen “populisme” in het algemeen en geeft ook veel voorbeelden van links populisme. Daarbij is overigens wel duidelijk dat rechts populisme momenteel de overhand heeft in veel West-Europese landen.

    Müller geeft overigens ook helder aan dat niet alle uitingen die “de stem van het volk” laten horen populistisch zijn (zo wijst hij op verzet tegen dictaturen waarbij bijv. tijdens protestmarsen ook gescandeerd wordt dat het de “stem van het volk” is dat de dictator opkrast; dit, zo zegt Müller, is geen populisme). Er is dus geen scherpe grens te trekken tussen populistische en niet-populistische uitingen.

    Of een Blog zoals door jou genoemd links-populistisch is, dat weet ik niet, daarvoor ken ik het niet genoeg. Let wel: populisme volgens Müller is de claim dat de partij “de stem van het volk” representeert. Ik weet niet of Joop.nl dat beweert.

  3. De Banningvereniging hield gisteren een bijeenkomst over democratie en populisme. Daar werd o.a. het gedachtengoed van Claude Letort gepresenteerd – belangrijk voor wie zich in populisme verdiept. De draai richting PvdD kan ik ook nu weer niet volgen. En n.a.v. de verklaring van Taede zelf zou ik zeggen: Mooi, wat J. Sacks te melden heeft maar sinds de Reformatie is er ook een besef dat teveel concentratie op het goede handelen door Paulus van haar krampachtigheid is verlost.

  4. Kern van het probleem is naar mijn indruk dat mensen zich gemakkelijk van alles wijs laten maken en dat ze niet zien dat wat bijvoorbeeld Wilders wil, precies hetzelfde is als waar die verfoeide islam voor staat.

    Intussen is het in Nederland nog nooit zo goed gegaan als dat het nu gaat. Er zijn wel problemen op te lossen, maar we leven hier in een van de beste landen ter wereld waar je leven kunt, wat betreft vrijheid, welvaart, voorzieningen en klimaat. En dan willen de mensen Wilders….
    Ik las pas ergens dat als het in een samenleving voorspoedig gaat er toch geleidelijk steeds meer interne onvrede groeit. Een psychologisch proces.

Praat mee en geef hieronder je reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s