Artikelen getagd met bewustzijn

Arnold Ziegelaar: Oorspronkelijk bewustzijn (boekbespreking)

In 2015 verraste de filosoof Arnold Ziegelaar met zijn mystiek-filosofische boek Aardse mystiek: Inleiding in de filosofie van de verwondering. (Ik besprak dat boek voor Nieuwwij.nl,)Nu is Ziegelaar terug, met een boek dat zo mogelijk een nog indrukwekkender boek: Oorspronkelijk bewustzijn. In dit boek pakt Ziegelaar het raadsel van het bewustzijn op met een gretigheid die in Nederland ongekend is. Wat is bewustzijn? Hoe is er doorheen de geschiedenis over bewustzijn gedacht? En kunnen we bewustzijn natuurwetenschappelijk doorgronden?

Lees de rest van dit artikel »

, , , , , , , , ,

1 reactie

Sam Harris’ spiritualiteit zonder religie (deel 2, slot) (boekbespreking)

Afgelopen dinsdag verscheen het eerste deel van mijn bespreking van Sam Harris’ boek Het huidige moment: Spiritualiteit zonder religie online.

Dat deel beperkte zich vooral tot een inhoudelijke samenvatting van het boek. In dit tweede deel wil ik op basis van die inhoud een oordeel over het boek vormen.

Lees de rest van dit artikel »

, , , , , , , , ,

45 reacties

Sam Harris’ spiritualiteit zonder religie (deel 1) (boekbespreking)

Een tijdje terug prees filosofe Stine Jensen in De Volkskrant het boek Het huidige moment: Spiritualiteit zonder religie van de Amerikaanse neurowetenschapper en atheïstisch scepticus Sam Harris de hemel in. Een aantal van haar quotes haalden zelfs de achterflap van het boek.

Jensen noemde Harris’ boek “prettig positief van toon” en meent dat het “een atheïstische weg voor spiritualiteit” opent: “Van God los, maar wél spiritueel” (De Volkskrant, 25 oktober 2014).

Ik heb ondertussen het boek ook gelezen, en ik kom toch tot een wat andere conclusie. In tegenstelling tot Jensen denk ik dat dit boek opnieuw aantoont wat de zwakte is van het atheïsme: de functionalisering van religie en een gebrek aan visie op ethisch handelen.

Tijd dus voor een bespreking. Echter, de bespreking bleek behoorlijk lang uit te vallen. Vandaar dat ik besloten heb de tekst in tweeën te knippen. Vandaag dus het eerste deel, waarin ik vooral een samenvatting geef van het boek. Aanstaande donderdag verschijnt dan het tweede deel, waarin ik vooral een inhoudelijk oordeel over het boek vel.

Lees de rest van dit artikel »

, , , , , , , , ,

23 reacties

Mijn brein denkt niet, maar ik wel (boekbespreking)

Hoe zit het toch met de relatie tussen onze hersenen en ons bewustzijn? Zijn wij ons brein, zoals Dick Swaab ons met veel retoriek probeert te verkopen? Of heeft William James gelijk, en zijn onze hersenen eigenlijk de ontvangers van bewustzijn?

Arie Bos, een Amsterdamse huisarts en docent wetenschapsfilosofie en neurofilosofie aan het UMC Utrecht, schreef er recentelijk een fantastisch boek over: Mijn brein denkt niet, ik wel, dat bij uitgeverij Christofoor verscheen. Een aanrader die je flink aan het denken zet.

Lees de rest van dit artikel »

, , , , , , , , , , ,

87 reacties

William James over de onsterfelijkheid van de mens (boekbespreking)

Al eerder schreef ik uitgebreid over William James’ opstel over onsterfelijkheid, en dat ga ik hier niet herhalen. James verdedigt in zijn opstel tegenover de “productietheorie” (dat de hersenen bewustzijn voortbrengen) een “overdrachtstheorie” (de hersenen geven bewustzijn door, filteren het, zoals een glas-in-lood-raam het licht gefilterd doorgeeft) en is op die manier in staat om het idee van onsterfelijkheid te verdedigen. Zijn essay is nu in het Nederlands vertaald. Een korte boekbespreking.

Lees de rest van dit artikel »

, , , , ,

3 reacties

Reactie Dick Mesland

Ik ontving onlangs een reactie van Dick Mesland op mijn recensie van zijn nieuwe boek Het Biologische Misverstand. Met zijn toestemming heb ik de reactie opgenomen onderaan de recensie. Zie HIER.

, ,

Een reactie plaatsen

Dick Mesland: Het biologische misverstand

Aanvulling, 1 juli 2007, reactie van Dick Mesland, zie onderaan deze log.


Ik was (en ben nog altijd) zeer sceptisch over denkers die bewustzijn tot een theory of everything verheffen, en toen ik afgelopen woensdag het boek van Dick Mesland, Het biologische misverstand: Een gesprek over bewustzijn (Utrecht: Uitgeverij IJzer 2007; ISBN 978086840106) kocht, was ik me bewust dat de € 18,50 die ik aan dit boek besteedde, wellicht weggegooid geld was. En laat ik meteen zeggen dat dit boek mij (nog) niet helemaal overtuigd heeft. Maar toch laat het me ook niet los. Vandaar dat ik gemeend heb er goed aan te doen er iets over op mijn weblog te zetten. Misschien dat het andere webloglezers aanzet het boek ook te gaan lezen en erover van gedachten te wisselen…

Geen domme jongen

Mesland is bioloog. Hij was hoofdwetenschappelijk medewerker aan het Nederlands Kanker Instituut te Amsterdam, en was betrokken bij het Europese Ruimtevaart Agentschap als wetenschappelijk projectleider voor diverse ruimteprojecten. Bovendien zat hij in de pool van 5 Nederlandse kandidaten om astronaut te worden (waaruit zoals bekend Wubbo Ockels uiteindelijk gekozen werd). Het is dus absoluut geen domme jongen, dat kunnen we wel stellen.

Het boek is opgebouwd uit een serie dialogen tussen Bertus, een archeoloog en vijftiger, en zijn 35-jarige nicht Annet. Ook Bertus’ 16-jarige zoon Bob speelt later in het boek een niet onbelangrijke rol. De dialogen zijn alleen bedoeld om op een toegankelijke manier Meslands eigen ideeën uit de doeken te doen. Het is een vaakgebruikte truuk. Meestal doen de dialogen gekunsteld aan. Bij Mesland is dat niet het geval. De dialogen zijn realistisch en Mesland slaagt er werkelijk in een complexe redenering stap voor stap op te bouwen.

Ik ben niet van plan om het betoog van het boek in zijn geheel samen te vatten. Toch wil ik er uiteraard iets over zeggen, waarbij het risico bestaat, dat de inhoud heel zweverig gaat klinken. Ik neem voor nu even het risico en zal er zodadelijk iets over zeggen.

Een moderne Kantiaan

Mesland geeft een moderne invulling aan Kants filosofie. Hij meent dat er een onderscheid is tussen de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet (het Ding als Erscheinung in Kants terminologie) en een grotere, meer omvattende Realiteit die zich achter die werkelijkheid verbergt (het Ding an sich). Mesland neemt de door ons waargenomen werkelijkheid dus uiterst serieus (in tegenstelling tot veel op quantummechanica gerichte modellen, zoals die uit de film What the Bleep Do We Know?), maar stelt dat de Waargenomen Werkelijkheid (WW) een gereduceerde versie is van de Realiteit (met hoofdletter). Die reductie vindt plaats door ons lichaam. We kunnen immers waarnemen wat zich aan onze zintuigen voordoet. Daardoor wordt de waarneming altijd gefilterd door ons lichaam. Mesland sluit niet uit dat er wellicht een zesde zintuig bestaat, wat door sommige mensen gecultiveerd is, zodat die mensen dus een andere werkelijkheidswaarneming hebben.

De wetenschap werkt met die Waargenomen Werkelijkheid. Voor de wetenschap is de WW zelfs de enige werkelijkheid; over de Realiteit erachter kan de wetenschap niets zeggen. Ook Mesland pretendeert niet iets over die Realiteit te weten. Die Realiteit is uiteindelijk een mysterie, erkent ook Mesland. Dat belet hem niet om erover te speculeren; hij geeft toe dat hij metafysica bedrijft, en dat staat hem uiteraard volledig vrij. Mesland wordt daarmee helemaal niet zweverig, maar erkent simpelweg de grenzen van wetenschap: wetenschap houdt zich bezig met de WW en kan over de Realiteit niets zeggen. Op het moment dat wetenschappers echter claimen dat de WW de enige werkelijkheid is, daar gaat het volgens Mesland (terecht) mis. Ook denken sommige wetenschappers dat ze bepaalde verschijnselen, die als ‘paranormaal’ worden aangeduid, kunnen wegreduceren met behulp van natuurlijke verklaringen. Tegen een dergelijk reductionisme en sciëntisme verzet Mesland zich – opnieuw, mijns inziens terecht.

We zijn ons van de WW bewust door lichamelijke gewaarwordingen. Maar er is meer aan de hand. Volgens Mesland is bewustzijn niet alleen aan mensen voorbehouden, maar aan alle leven. Alles wat leeft, wil iets, en in dat willen schuilt bewustzijn. Mesland verwijst daarbij meer dan eens naar Schopenhauers Die Welt als Wille und Vorstellung. Bewustzijn is voor hem zo basaal, dat hij die uiteindelijk het primaat geeft, ook voor de Realiteit. De Realiteit is bewustzijn, die een geheel is van verschillende ‘bewustzijnen’. Dat is alles speculatie, dat geeft Mesland toe, en kan niet bogen op wetenschappelijke zekerheid, maar het levert een plaatje op wat volgens Mesland past op de door hemzelf beleefde werkelijkheid.

Niet zomaar onderuit te halen

Ik doe hier geen recht aan Meslands complexe conceptuele bouwwerk. Door de dialogen weet hij een filosofische diepgang te bereiken, die ik indrukwekkend vond. En daarmee ben ik niet de enige.

Mesland heeft namelijk de neuroloog prof. Dick Swaab bereid gevonden om het nawoord van het boek te schrijven. Velen zullen Swaab kennen als een doorgewinterde materialist en atheïst (zo omschrijft hij zichzelf overigens in het nawoord ook) en Swaab geeft dan ook toe niet helemaal te begrijpen waarom Mesland juist hem heeft uitgenodigd het nawoord te schrijven.

Nu zou je verwachten dat iemand als Swaab de vloer aan zou vegen met Meslands ideeën. En dat is precies wat er niet gebeurt. Swaab schrijft:

Hoewel ik zijn boek met grote belangstelling heb gelezen, ben ik nog niet van mijn materialistische neurobiologische kijk op het bewustzijn genezen. Echter, door zijn boeiende scherpe manier van redeneren en zijn wetenschappelijke biologische achtergrond maakte Dick Mesland het mij, met mijn beperkte neurobiologische kijk op de besproken problemen en met mijn gebrek aan filosofische scholing, niet eenvoudig gaten te schieten in zijn redenering. Vaak als ik met een voorbeeld dacht te komen wat niet zou stroken met zijn opvattingen, werd datzelfde punt even later besproken en weerlegd. En dat is de kracht van dit boek. Het boeit, nodigt uit tot denken en tegenspraak zonder dat je het hele bouwwerk zomaar onderuit kan halen. (183)

Swaab neemt Meslands boek uiterst serieus en geeft aan het slot ruiterlijk toe: “ik ben mij, dankzij dit boeiende boek van Dick Mesland, veel bewuster geworden van de valkuilen en zwakke plekken in mijn eigen redeneringen betreffende het bewustzijn en de andere grote vragen van het leven” (190).

Besluit

Ik kan niet anders dan Swaabs mening te onderschrijven. Ik was sceptisch, maar Mesland heeft een buitengewoon boeiend boek geschreven, over een onderwerp wat momenteel bij veel esoterisch angehauchte zwevers uiterst actueel is. Bovendien sluit Meslands visie goed aan bij intuïties die ook ikzelf heb en die ik in mijn God en de Menselijke Maat af en toe aan de oppervlakte heb laten komen. Bovendien levert Mesland bescheiden, maar mijns inziens doeltreffende kritiek op sciëntistische visies.

Mesland wordt nergens zweverig, zijn wetenschappelijke instelling houdt hem nuchter en bij de grond. Niettemin opent zijn model de deur tot een dieper wereldbeeld dat onze eigen werkelijkheid nu eens niet tot illusie verklaart (zoals zoveel esoterische constructies doen), maar tot een werkelijke werkelijkheid die is ingebed in een groter geheel.

Daarmee wordt onze werkelijkheid weer een myste
rie, ingebed in de mysterie van de Realiteit. Mesland opent zo de deur naar een nieuwe dialoog tussen wetenschap en religie.

Lezen dus, dat boek!


Aanvulling, 1 juli 2007: Op 25 juni kreeg ik onderstaande reactie van de schrijver, Dick Mesland, die ik met zijn toestemming hieronder weergeef:

Geachte heer Smedes,

Via een omweg vond ik op het net uw weblog en uw uitgebreide kritiek van mijn onlangs gepubliceerde boek.

Ik dank u hartelijke voor uw positieve bespreking en de aanbeveling die u doet om het boek vooral te lezen.

Toch heb ik ten aanzien van uw behandeling van de inhoud van het boek een vrij belangrijke opmerking.

Het betreft de stelligheid waarmee u beweert dat ik de waargenomen werkelijkheid (WW) zie als een reductie van een achterliggende ‘echte’ Realiteit (R). Dit is echter niet meer dan één van de talloze mogelijkheden die men zou kunnen veronderstellen. Ik doe juist mijn uiterste best te benadrukken dat we feitenlijk niets over R kunnen zeggen. We kunnen mogelijkheden verzinnen, maar het blijven steeds verzinsels. Dick Swaab vroeg mij waarom ik niet zou veronderstellen dat WW in alle opzichten lijkt op R, daarbij wel accepterend dat we het over twee werkelijkheden hebben. Ook dat mag bedacht worden, maar om aan te nemen dat het zo zou zijn is juist volstrekt onwetenschappelijk. Persoonlijk acht ik die mogelijkheid veel onwaarschijnlijker dan welke andere mogelijkheid ook (verschillen liggen meer voor de hand dan exact hetzelfde zijn).

U gaat niet in op de veronderstelling van generatie van de WW. Ik heb gemerkt dat deze mogelijkheid, hoewel net zo logisch, veel lastiger te begrijpen is. Tegenwoordig hebben we al de metafoor van de creatie van virtuele werelden.

Ongeacht de invulling die men bedenkt voor R (en L), van belang is alleen dat het besef dat R er moet zijn de natuurwetenschappen in een volstrekt ander perspectief plaatst. De wetenschap kan onmogelijk de plaats innemen van het mysterie, maar het mysterie R plaatst de wetenschap wel in haar ware relatieve positie.

Daarnaast heb ik een opmerking over bewustzijn n.a.v. uw “(nog) niet helemaal overtuigd.”

Ten eerste geef ik onmiddellijk toe dat de rol die ik toeken aan bewustzijn als ‘roerganger’ van elk levend lichaam niet en wellicht nooit bewezen kan worden (In mijn eigen gedachten is die rol overigens onvermijdelijk). Maar wel moet ik benadrukken dat WW geheel ‘in’ bewustzijn ligt.

“Wijs mij een plek in het heelal dat niet in bewustzijn ligt.” Als ik het aanwijs ligt het in bewustzijn. Alle geïntegreerde ovalen in het boek.

Ook dit beschouw ik als onvermijdelijk, en tevens als een zeer belangrijk inzicht, temeer daar het nog niet impliceert dat bewustzijn niet een ‘product’ van het lichaam L zou kunnen zijn. Let wel L, niet WL, want dat is al een bewuste waarneming.

De vraag spitst zich dus toe tot: “Geeft L bewustzijn of, heeft bewustzijn L?”

De andere vraag luidt: “Is R, en dus ook L, een bewustzijnsinhoud of zijn ze een onbekende ‘substantie’?”

Zoals u hebt gezien is mijn overtuiging dat R en L bewustzijnsinhouden zijn, gewild door het alomvattend bewustzijn. Uiteraard is die overtuiging niet te bewijzen, maar hij komt wel wonderwel overeen met oude ‘wijsheden’.

Tot zover mijn opmerkingen.

Nogmaals, ik heb uw kritiek buitengewoon gewaardeerd.

Met hartelijke groet,

Dick Mesland

Gezien mijn drukke schema op dit moment, heb ik nog niet de tijd gehad om te reageren.

, , , , ,

8 reacties