Ja, in de filosofie is God helemaal terug, maar de vraag naar Gods bestaan is onbeslisbaar en uiteindelijk ook niet interessant.

Afgelopen dinsdag (30 december 2014) stond er een opiniebijdrage in de Volkskrant van de hand van Jeroen de Ridder en Emanuel Rutten met als titel “God is springlevend in de moderne filosofie”. Zoals te verwachten was, kwam er al snel heel veel kritiek op het artikel.

Maar de kritiek was terecht. Het was een zwak stuk dat, zo bleek later, zonder echte argumentatie en eigenlijk louter bedoeld als reclame voor het boek van De Ridder en Rutten dat in januari 2015 zal verschijnen.

Ik had grote moeite met het stuk, ik ben sowieso wars van wat vroeger “godsbewijzen” werden genoemd en vandaag de dag bescheidener “argumenten voor het bestaan van God”, maar dit artikel sloeg volledig de plank mis. Laat ik het uitleggen.

Doorgaan met het lezen van “Ja, in de filosofie is God helemaal terug, maar de vraag naar Gods bestaan is onbeslisbaar en uiteindelijk ook niet interessant.”

Gastbijdrage Peter Nissen (NOSTER): De universiteit wordt een koekjesfabriek

Mijn RU-collega Peter Nissen is bestuursvoorzitter van de theologische onderzoeksschool NOSTER, en schreef een zeer rake column voor de Nieuwsbrief van NOSTER (bron: HIER) waarin hij de noodklok luidt voor het theologisch en religiewetenschappelijk onderzoek. Met toestemming van Nissen zelf, is de bijdrage hieronder opgenomen als een gastbijdrage op mijn weblog. Volgens Nissen lijkt met name het idee van “topsectoren” van wetenschap zeer nadelig te gaan uitpakken voor de geesteswetenschappen in het algemeen en voor theologie en religiestudies in het bijzonder. Ik ben bang dat hij daarin gelijk heeft.

Met andere woorden, het wetenschapsbedrijf “verwetenschappelijkt”, het wordt sciëntistischer, “wetenschap” wordt steeds meer synoniem met “natuurwetenschap”. Maar naast sciëntisme lijkt er ook een ontwikkeling te gaan in de richting van een economisme: wetenschap moet vooral commerciëler worden, aansluiting zoeken bij het bedrijfsleven. Het moet direct, aantoonbaar maatschappelijk nut hebben, anders kan het maar beter verdwijnen. Ofschoon deze ontwikkeling van sciëntisme gekoppeld aan economisme internationaal gaande is, lijkt ons huidige kabinet hierin voorop te willen lopen. Natuurlijk met als reden dat de overheid zoveel mogelijk kan bezuinigen op wetenschappelijk onderzoek.

Ontnuchterend is vandaag ook de blogbijdrage van wetenschapsjournalist Martijn van Calmthout, over de armoede van de Nederlandse wetenschap: http://martijnvancalmthout.wordpress.com/2012/03/30/arme-wetenschap/.  De afgelopen 4 weken heeft Van Calmthout zich beziggehouden met de vraag wat wetenschap waard is. Uit al zijn blogbijdragen is gebleken dat voor Van Calmthout “wetenschap” met “natuurwetenschap” en “techniek” synoniem is. In de 4 weken dat hij zich over de vraag heeft gebogen, heeft hij niet een keer iets over de geesteswetenschappen geschreven. Die doen bij wetenschapsjournalisten niet terzake. Treurig.

Maar lees nu maar eens de column van Peter Nissen:

Doorgaan met het lezen van “Gastbijdrage Peter Nissen (NOSTER): De universiteit wordt een koekjesfabriek”

Klaas van Egmond pleit ervoor om UFO’s serieus te nemen (in de Volkskrant)

Ikzelf had het nog niet gezien, maar gelukkig attendeerde Steven mij op het opiniestuk van prof. ir. Klaas van Egmond, hoogleraar Geowetenschappen-Milieu aan de Universiteit Utrecht, in de Volksrant, waarin hij reageert op de commotie rondom “ufo-gelovige” Coen Vermeeren. De discussie over ufo’s gaat dus door, hoewel ik vermoed dat de sceptici van Van Egmonds repliek niet overtuigd zullen zijn. Immers, deze professor heeft zich uitgebreid met graancirkels beziggehouden en is daarmee in de ogen van sceptici zelf een gelovige…

Doorgaan met het lezen van “Klaas van Egmond pleit ervoor om UFO’s serieus te nemen (in de Volkskrant)”

Jean Wagemans over UFO’s en abductie op Nu.nl

Ik kan het toch niet laten om even te reageren. Vandaag staat er namelijk op Nu.nl een column van Jean Wagemans met als titel Buitenaardse logica over de ufo-discussie van vorige week – een column die laat zien dat columnisten toch flink de plank kunnen misslaan. De conclusie die Wagemans trekt is dat Dap Hartmann volkomen gelijk heeft dat hij Vermeerens positie academisch onacceptabel acht. Want Vermeeren begaat een ongeldige redenering, namelijk die van “abductie”… Doorgaan met het lezen van “Jean Wagemans over UFO’s en abductie op Nu.nl”

Dap Hartmann reageert in De Volkskrant op UFO-discussie – een respons

Vandaag reageert Dap Hartmann, astronoom en publicist aan de TU Delft, op de discussie omtrent Coen Vermeeren, die door mij verder is aangewakkerd. Hij doet dat op de opiniepagina van De Volkskrant, met een artikel getiteld “‘Ufo-gekkie’ kan geen wetenschapper zijn’. Het is een eigenaardig artikel, dat uiteindelijk de schijn heeft een apologie te zijn vóór het serieus bestuderen van UFO’s… Tijd voor een respons. Doorgaan met het lezen van “Dap Hartmann reageert in De Volkskrant op UFO-discussie – een respons”

Opiniestuk: Individualisme is passé – het collectief dient zich aan

Vandaag plaats ik even opnieuw een opiniestuk, over iets waar ik me ook in toenemende mate druk over maak: het collectiefdenken als de opkomende nieuwe manier van denken. Ik kwam op het idee om dit stuk te schrijven toen ik een erg individualistische uitspraak van Stacey Rookhuizen las in Volkskrant Magazine


Individualisme is passé – het collectief dient zich aan

We zitten moreel en cultureel in een woelige periode. Lange tijd was voor velen individualisme een ideologisch angstbeeld, dat immers al gauw tot egoïsme en tot een asociale samenleving zou leiden. Vandaag de dag staat echter niet langer het individu centraal, maar om de concurrentiestrijd met de economieën van China en Japan aan te gaan, draait alles om het collectief. Individualisme is ingeruild voor een soort collectiefdenken waarin het individu er niet meer toe doet.

Door Taede Smedes

 

Individualisme stond afgelopen zaterdag pontificaal in de Volkskrant, namelijk in het interview met de überindividualist Stacey Rookhuizen, die haar levensmotto alsvolgt definieerde: “Als je overal schijt aan hebt, kun je alles bereiken”. Lange tijd vierde dit motto in onze samenleving hoogtij, en dan met name in VVD-kringen van macht in de zakenwereld en in de politiek. De kredietcrisis waar we nog altijd middenin zitten, is immers veroorzaakt doordat bankdirecteuren schijt hadden aan iedereen en zich fêteerden op kosten van personeel en klanten. Ook de huidige bezuinigingsdrang van de door de VVD-geleide overheid heeft een sterk “schijt”-gehalte, waarbij gesprekspartners uit onderwijs en natuurbeheer schamper behandeld worden en vooral voor voldongen feiten gesteld worden. Overleg lijkt ver te zoeken, laat staan samenwerking.

Toch zijn er tekenen van een kentering merkbaar. Individualisme lijkt een gepasseerd station. Maar wat komt ervoor in de plaats? Samenwerking? Immers, biologen als Frans de Waal hebben laten zien dat in de natuur altruïsme en samenwerking, waarbij individuen korte-termijn genot opofferen voor lange-termijn welzijn van de groep als geheel, een duurzamer oplossing is dan individualisme. Echter, samenwerken kan op meerdere manieren. Een apenkolonie is een groep individuen die groepsnormen en –waarden hebben en voor elkaar opkomen. Frans de Waal geeft die apen in zijn boeken vaak namen. Dit lijkt sterk op het voormalige CDA-ideaal: normen en waarden die individueel gerespecteerd worden en waar een samenleving uiteindelijk op drijft. Maar dat ideaal heeft gefaald. Want over welke normen en waarden hebben we het dan? Wiens normen? Wiens waarden?

Daarnaast kent de biologie ook de meer militaire vorm van samenwerking, denk aan een mierennest of een zwerm bijen, ongelooflijk efficiënt, maar waarbij individuen naamloos zijn en zich zo nodig opofferen voor het collectief. Ook dat is samenwerking, maar wel van een andere orde. Hier geen namen, maar nummers. Hier geen unieke individuele  bijdrage, maar vervangbaarheid.

Kijk vervolgens eens naar de PVV. Dat is een partij die volledig het collectiefdenken tot cultuur heeft verheven. Binnen de PVV is het individu volstrekt ondergeschikt aan de partij als geheel. Wanneer een prominent PVV-lid schijt heeft aan zijn buren en door hun brievenbus urineert, wordt dat behandeld als een strikt persoonlijke zaak, een zaak van het individu – totdat het de partij als geheel zoveel reputatieschade heeft berokkend, dat de stekker uit het lidmaatschap wordt getrokken. Bij de recente provinciale verkiezingen weigerde de PVV de namen van de kandidaten bekend te maken; ze waren nummers op een lijst. Alle discussies over individuele wensen worden binnen de PVV gesmoord, het collectief streeft alleen efficiëntie na.

Het lijkt op wat je momenteel in Japan ziet gebeuren: de naamloze werkers die proberen de beschadigde kerncentrales te herstellen door zich schijnbaar willoos op te offeren voor het collectief. Het hoort bij hun cultuur, zo wordt gezegd, daar drijven de economieën van China en Japan op. Door een cultuur te bevorderen waarin het individu volstrekt ondergeschikt is aan het collectief, kun je maximale efficiëntie bereiken.

Kijk nu eens naar bijvoorbeeld ons onderwijs, naar de nadruk die op het onderwijs is komen te liggen op prestaties, op cijfers, kwantitatieve gegevens. Scholen worden beloond naar hun collectieve prestaties. Minister Van Bijsterveldt bevordert een cultuur waarin de wensen, verlangens en capaciteiten van het individu niet langer centraal staan, maar waarbij het collectief gediend moet worden. Onderwijs gaat niet meer over “Bildung”, het ontplooien en stimuleren van het morele en sociale gedrag van de individuele leerling om optimaal te functioneren in de samenleving, maar puur om cognitieve prestaties. Het gaat niet langer om individuen, maar juist door de kwantificering is er sprake van een sterke homogenisering en (liefst) egalisering. En waarom? Iedere keer weer hetzelfde argument: om te kunnen concurreren met de economieën van Japan en China, waar het collectiefdenken tot cultuur is geworden.

Kortom: het tijdperk van het individualisme lijkt voorbij. Langzaam maar zeker lijkt ook onze overheid de normen en waarden van onze samenleving onbewust te willen hervormen, te sturen in de richting van een collectiefdenkende meute, mensen stijf in het gelid met de neuzen dezelfde kant op, ooit wellicht zelfs kinderen in uniform. Een samenleving waarbinnen individuele beslommeringen als kunst, cultuur, religie en moraal niet meer meetellen, maar nog slechts collectieve prestaties die in cijfers zijn uit te drukken: meten is weten, gissen is missen. Het collectiefdenken moet ook onze cultuur worden, daarnaar streeft de huidige overheid. Wie dagelijks de krant leest, kan er overal de tekenen van zien. Maar dan stel ik de vraag aan de individuele lezer: is dat een samenleving waar u graag in zou leven, een cultuur waartoe u zou willen behoren?

Dr. Taede A. Smedes is godsdienstfilosoof en theoloog, en werkt als onderzoeker aan het Heyendaal Program on Theology and Science van de Radboud Universiteit Nijmegen.


Aanvulling, 18-07-2011: Een aangepaste versie van bovenstaand artikel is op 15 juli 2011 eveneens gepubliceerd op de site van Nieuwwij: http://www.nieuwwij.nl/index.php?pageID=13&messageID=6408

De kinderwens als zingevingsvraagstuk (opiniestuk)

Half februari kwam in het nieuws dat een alleenstaande vrouw van 62 naar het buitenland was afgereisd om daar zwanger te worden, en met succes. Medici kwamen in allerlei kranten aan het woord om te zeggen dat dit inderdaad medisch mogelijk was. Ik had eigenlijk verwacht dat er toen een ethisch debat zou losbranden, maar de berusting in onze samenleving (apathie?) lijkt almaar groter te worden. Er gebeurde niets. Ik stuurde een stuk naar de Volkskrant, waar ik pas vorige week bericht van terug kreeg. Ze hadden het willen plaatsen, maar aangezien ander nieuws steeds prioriteit had gekregen, was nu van uitstel afstel gemaakt. Het werd niet geplaatst. Vanwege de tijd die ik aan het stuk besteed heb, plaats ik het hieronder maar op mijn blog.


 “BESCHOUW KINDERWENS OOK ALS ZINGEVINGSVRAAGSTUK”

Taede A. Smedes

(De auteur is theoloog en godsdienstfilosoof, werkzaam aan het Heyendaal Program on Theology and Science van de Radboud Universiteit Nijmegen.)

Wat beweegt een alleenstaande vrouw van 62 om zwanger te willen worden? Het blijkt geen medisch wonder te zijn, zo berichtte De Volkskrant  op 15 februari. Zelfs vrouwen van 80 kunnen door eiceldonatie nog zwanger worden. Het is dus niet langer een kwestie van “kan het?”, maar het wordt een kwestie van “wil ik het?”. De wetenschap wordt zo een brenger van een heilvolle belofte in onze huidige cultuur waarbinnen het individu centraal staat en de overheid de keuzevrijheid alleen maar lijkt te stimuleren.

Ik heb mezelf afgevraagd: hoe zou ik het als kind gevonden hebben, op het moment dat ik me bewust wordt van mijn eigen bestaan, dat ik tot de ontdekking kom dat mijn moeder een hoogbejaarde dame is? Zou ik haar in dank hebben afgenomen dat ze mij ter wereld heeft gebracht? We willen het vaak niet weten, maar als we ouder worden, worden we in ons handelen toch steeds meer lichamelijk beperkt, ook als onze hersenen nog goed werken. En als een bejaarde moeder beperkte handelingsmogelijkheden heeft, dan heeft haar jonge kind die zonder het te willen ook. En dat terwijl onze individualistische samenleving juist de ontplooiing van mogelijkheden zo hoog in het vaandel heeft staan. Met andere woorden: heeft deze vrouw ook stilgestaan bij de belangen van haar kind?

Let wel, ik veroordeel niemand. Maar ik raak de vraag niet kwijt: wat beweegt iemand van 62 om nog zwanger te willen worden? Doet ze de wereld er een plezier mee? Of haar kind? Of alleen zichzelf? In onze geïndividualiseerde wereld moet alles maar kunnen, zolang het de ander niet schaadt. Maar ook dit? Zolang de vrouw zelf zwijgt, zullen we over haar eigen antwoorden op die vragen alleen kunnen speculeren.

Als  theoloog denk ik dan al gauw aan kwesties rondom zingeving. En dan vraag ik me af: zou zo’n alleenstaande vrouw van 62 wellicht een kind willen om zin te geven aan haar bestaan? Zou het wellicht meespelen dat ze nog iets in deze wereld tot stand wil brengen, iets van betekenis, iets van haarzelf dat blijft, ook als zijzelf er over een aantal jaren niet meer is? Het kind als symbool van onsterfelijkheid, dat de herinnering aan de moeder levend zal houden ook als zijzelf er fysiek niet meer is?

We leven immers in een wereld waarin wetenschappers als Dick Swaab en Victor Lamme een boodschap verkondigen over de zinloosheid van het bestaan en de onvrijheid van de wil, waardoor de ontgoddelijkte wereld alleen maar leger wordt. En al verkondigen wetenschappers de grootste pseudowetenschappelijke prietpraat, ze worden geloofd omdat “de wetenschap het zegt”. Zou deze 62-jarige, alleenstaande vrouw wellicht een kind willen om de leegheid van haar bestaan, die  de Swaabs en Lammes van de wetenschap haar aanpraten, op te willen vullen? Als dat het geval is, met een groeiend aantal alleenstaande vrouwen in het verschiet, dan kunnen we nog heel wat verwachten.

Ik vermoed dat de aanstaande bevalling van deze 62-jarig vrouw al gauw medische en ethische discussies zal oproepen. En die zijn uiteraard nodig. Maar in een tijd waarin politici alleen oog lijken te hebben voor economie en maximumsnelheden, daar dreigt zingeving tot taboe of borrelpraat verklaard te worden. Die bagatellisering is gevaarlijk, aangezien persoonlijke zingeving de grote drijfveer is achter vrijwel al het menselijk handelen. Zo hoop ik dat deze case study ook aanleiding zal geven om zonder te moraliseren ook te kijken naar de bredere context, en dan met name naar vraagstukken rondom zingeving, groeiende gevoelens van zinloosheid en onbehagen in onze cultuur, de rol en verantwoordelijkheid van wetenschap en wetenschappers in onze samenleving (wetenschap als vernietiger van zin, en wellicht als bron van nieuwe zingeving) en de gevolgen van individualisering.


Tot zover. Het valt me nu pas op dat ik het helemaal over de boeg van individualisme gooi. Ik zit me sinds dit weekend af te vragen hoe individualistisch onze samenleving eigenlijk nog is. Ik heb daar een nieuw opiniestuk over geschreven en vanmiddag ingediend bij De Volkskrant. Wordt vervolgd dus.